Namen Dieren Geografie Gebeurtenissen Sterrenbeelden Bronnen

vorige pagina

volgende pagina

Actaeon

Inleiding

De uit Thebe afkomstige Actaeon is een zoon van Aristaeus, de zoon van Apollo, en Autonoe 4, de dochter van Cadmus en Harmonia 1. Zijn ouders laten Actaeon grootbrengen door de Centaur Chiron die een uitstekende jager en hardloper van hem maakt. Eenmaal volwassen is de jacht voor Actaeon zijn lust en zijn leven. Hij zwerft vaak op de berg Cithaeron in Boeotië waar hij op beren en leeuwen jaagt of in hinderlaag ligt te wachten op een panter om het beest te doden wanneer dat met een hoge sprong op hem afkomt. Actaeon fokt eigenhandig vijftig jachthonden om het wild voor hem uit te drijven en te grijpen met hun scherpe kaken.

Artemis bespiedt

Bad van Artemis

Wanneer de godin Artemis, vermoeid van het jagen, in de zomer een bad wil nemen in een bron bij de rivier Parthenius in het dal van Gargaphie, bezoekt ook Actaeon die plek om zich te verkoelen. Hij had de hele dag besteed aan oefeningen met zijn honden in het achtervolgen van wilde beesten. Terwijl Actaeon door de vallei dwaalt, kleedt de godin zich met hulp van de haar vergezellende nimfen uit en neemt een bad in de bron. Bij toeval komt Actaeon bij de bron waar Artemis aan het baden is. Begerig loert hij naar de godin en bekijkt centimeter voor centimeter het lichaam van de maagd. De ongelukkige wist niet dat Zeus een wet uitgevaardigd had dat, ongeacht wie een onsterfelijke zou aanschouwen en die godheid dat zelf niet wilde, een zware prijs moest betalen.

Opschudding

Het kijkgenot is dan ook van korte duur want Actaeon wordt ontdekt door de naakte nimfen die daarbij luid misbaar maken. Heel het bos wordt opgeschrikt door hun plotselinge gegil terwijl zij met z’n allen snel een beschermende kring om Artemis vormen. De godin was echter langer en stak met hoofd en schouders boven iedereen uit. Een kleur van schaamte trok over Artemis’ wangen omdat zij naakt door hem was gezien. Het liefst had zij haar boog gegrepen maar deze lag op de rand van de bron.

Metamorfose

Daarop schept Artemis water in haar handen en smijt het midden in het gezicht van Actaeon en zegt: ‘Nu mag je rondvertellen dat je mij geheel naakt hebt gezien, als je kunt.’ Verder zegt ze niets meer maar siert zijn hoofd met een levensgroot gewei en geeft hem een hertennek. Zijn oren worden puntig terwijl zijn handen en voeten veranderen in hoeven. Wat eerst zijn armen en benen waren worden slanke poten terwijl zijn lichaam wordt overdekt met een gespikkelde vacht. Wanneer Actaeon zijn kop in het water ziet wil hij roepen: ‘Help me toch’, maar helaas, hij heeft geen stem meer en er klinkt slechts een droevig geblaat. Tranen stromen uit zijn ogen want alleen zijn hart en ziel zijn nog als vroeger.

Vlucht

Wat moet hij doen? Naar huis terugkeren of zich verbergen in het bos? Hij schaamt zich voor het eerste en huivert voor het tweede. Dan ontdekken zijn honden hem, herkennen hun meester niet, en belust op prooi vliegen zij op hem af. Met een vliegensvlugge sprong van zijn hoeven snelt hij het onvriendelijke bos in. Juist daar waar hij zo vaak gejaagd had, vlucht hij nu weg voor zijn eigen helpers. Hij wil roepen: ‘Ik ben Actaeon! Jullie meester! Kijk dan wie ik ben!’ Maar het is smeken zonder klanken en de lucht weergalmt van het geblaf.

Verscheurd

Dan krijgen de honden hem te pakken, de eerste maakt een wond in zijn rug, de volgende zet zijn tanden in de schouder, waarop ook de rest hun tanden in hem zetten. In zijn nieuwe gedaante herkennen de honden hun voormalige meester niet. De boze Artemis maakte ze gek van woede en razernij. De kaken vallen hun meester aan en al snel is er geen plek meer om te bijten. Kreunend stoot Actaeon geluiden uit, maar niet die van een mens en ook niet wat een normaal hert laat horen. Droef geklaag vervult de vertrouwde bergen. Hij valt voorover op zijn knieën, richt zijn kop woordeloos op, zoals een smekeling zijn handen ten hemel heft. Maar de honden dringen om hem heen en rukken met hun bekken aan hun meester. Terwijl de honden hem verscheuren klaagt Actaeon over zijn lot.

Klaagzang

Actaeon verscheurd door zijn honden

Zing een klaagzang voor Actaeon, mijn geliefde heuvels! Ja ik smeek je, Cithaeron, vertel Autonoe 4 wat je hebt gezien. Beschrijf mijn einde aan Aristaeus, en vertel over de genadeloze honden. O gevreesd noodlot! Ik voederde mijn moordenaars met mijn eigen handen! Had een door de heuvels jagende leeuw me maar omgebracht, had een bespikkelde panter me maar neergehaald en verscheurd. Hadden razende beren me maar doorstoken met hun scherpe genadeloze klauwen, en met flitsende kaken een feestmaal aangericht van het op een hert lijkende dier. Maar mijn eigen honden hebben me neergehaald, zij herkennen mijn gedaante of stem niet langer!’ Zo sprak hij halfdood, en terwijl hij bad, verstonden de wrede honden de gebeden niet die hij met de stem van een beest uitsprak.

Zoektocht

Nadat Actaeon in zijn gedaante van hert is gedood gaan de honden op zoek naar hun meester, maar kunnen hem niet vinden. Treurend gaan ze uiteindelijk naar huis. Toen Autonoe 4 de dieren alleen zag thuiskomen ging zij samen met haar man Aristaeus op zoek naar Actaeon. Ze zien hun zoon maar herkennen hem niet. Ze zagen het lichaam van een gevlekt hert maar geen kenmerken van een man. Vaak passeren ze de beenderen van het hert, liggend op de grond, maar begrijpen het niet, want ze zoeken een menselijk lichaam. Na een dag lang zoeken kunnen zij hun zoon niet vinden en keren uitgeput naar huis terug waar zij in een diepe slaap vallen.

Schim

Daarop verschijnt de geest van Actaeon als hert in de droom van zijn vader en zegt: ‘Slaap, vader, en je zult mijn lot niet leren kennen. Ontwaak en herken mijn nieuwe uiterlijk. Ontwaak, en omarm de hoorns van het hert waar je van houdt. Het hert waar je naar kijkt is degene die door jou is grootgebracht. Jullie beiden zien Actaeon en horen zijn stem. Als jullie er naar verlangen om de handen en vingers van jullie jongen te pakken, kijk dan naar mijn poten en jullie zullen mijn handen kennen. Laat het dode hert niet onbegraven en eerloos achter.

Onthulling

‘Lieve vader, vaak passeerde je de boom waarbij datgene ligt dat is overgebleven van Actaeon. Vaak passeerde je de beenderen van een gevlekt hert, ontbonden, verstrooid en ver uiteen op de grond, van het vlees afgescheurd door vele kaken. Maar ik zal je een ander teken geven dat je kunt geloven over mijn dood. Je zult mijn pijlkoker en boog zien liggen naast de plek waar de ellende begon. Ik smeek je, vader, begraaf de slanke gedaante die veranderd is, laat het geen speelgoed voor andere honden zijn! En als je in de uitgegraven aarde bedekt wat van mij over is, schenk me dan ook deze gunst: bevestig mijn pijl en boog aan mijn graf, als eer die past bij mijn dood. Ik smeek je, vader, om een laatste gunst. Zij wisten niet wat zij deden, dood daarom mijn moordenaars niet. Heb medelijden met hen die je zoon doodden, want zij hebben geen schuld. Ze bedoelden het niet, zij werden misleid door mijn beestachtige uiterlijk en hielden mij voor een wild dier.’

Begrafenis

Zo sprak het hert in de droom, en verdween zonder waarschuwing. Aristaeus sprong op, en verdreef de slaap. Verward schudde hij zijn vrouw wakker, en beschreef haar het dierlijke lichaam van hun jongen, en vertelde opnieuw het verhaal dat het hert had verteld. Toen was er nog meer gejammer. Autonoe 4 ging opnieuw op onderzoek uit, en kwam vaak door het hart van het bos. Bedroefd over de paden wandelend vond ze met pijn de fatale begroeiing. Ze vond zelfs de pijlenkoker en boog naast een boomstam. Met veel moeite verzamelde de moeder de gevallen overblijfselen en beenderen die overal verspreid op de aarde lagen. Ze omhelsde de hoorn met liefdevolle hand, en kuste de harige lippen van het met bloed bevlekte hert. Luid jammerend begroef de moeder de dode, en kerfde op het graf alles dat de stem in de nacht aan Aristaeus had verteld.

Alternatieve versie

Volgens een andere mythe werd Actaeon door zijn honden in opdracht van Zeus verscheurd omdat hij Semele het hof had gemaakt. Weer een andere mythe zegt dat Actaeon door zijn honden werd gedood omdat hij pochte dat hij een beter jager was dan Artemis. De godin werd hier zo boos over dat zij zijn eigen honden op hem afstuurde.

Stambomen:

Aristaeus Autonoe 4 - -
Actaeon -
-

Bronnen:

©2013 Maarten Hendriksz