Namen Dieren Geografie Gebeurtenissen Sterrenbeelden Bronnen

vorige pagina

volgende pagina

Artemis - Diana - Upis 1

Artemis, de godin van de jacht

Artemis, de godin van de jacht die in het Latijns Diana wordt genoemd, is een dochter van oppergod Zeus en de Titaanse Leto. Ze wordt samen met haar tweelingbroer Apollo geboren op het eiland Ortygia, dat later Delos genoemd zou worden, nadat de zwangere Leto, op zoek naar een plek om te bevallen, door de jaloerse Hera over heel de wereld was gejaagd. Op Ortygia baart Leto als eerste Artemis, die direct na de geboorte haar moeder bijstaat als vroedvrouw bij de bevalling van Apollo. Beide kinderen zijn direct volwassen en Artemis ontdekt al snel hoe jonge kinderen genezen konden worden, en welk voedsel het beste was voor baby’s. Om deze reden werd Artemis ook wel de grootbrengster van kinderen, of Barensgodin, genoemd. Hoewel Artemis een beeldschone godin is, die met kop en schouders boven de Najaden uitsteekt, beseft ze onmiddellijk dat zij van mannen niets moet hebben, en eeuwig maagd wil blijven. Ze stelt zich dan ook als doel om zich te bekwamen in de jacht.

Op weg naar Zeus

Nadat Leto op Ortygia was bevallen ging zij met haar kinderen op weg naar de Olympus om het tweetal aan hun vader voor te stellen. Onderweg, nadat ze in Lycia bij de bron van Melite aankwamen, en hun dorst wilde lessen in dat hete land, werd het drietal verjaagd door de plaatselijke boeren. Woedend reageert Leto tegen hen dat ze alleen een beetje water, dat net als zonlicht van iedereen is, wilde drinken. De boeren houden echter stug vol dat ze moet vertrekken. Hierop wordt Leto zo boos dat ze de boeren in kikkers veranderde waarna zij en haar kinderen zich verfrissen in het water. Het drietal komt ook langs Delphi waar Apollo wraak neemt op de slang Python, die daar woonde, en schiet het monster met duizend pijlen dood omdat hij Leto had opgejaagd toen zij een plek zocht om te bevallen. Nadat Apollo zo de god van het orakel is geworden komen ze op de Olympus aan waar Zeus hen hartelijk ontvangt.

Smeekbede aan Zeus

Daar gaat Artemis naar haar vader, klimt op zijn knie, en zegt tegen hem: ‘Laat me eeuwig mijn maagdelijkheid houden, vader. Geef me pijlen en een boog. Nee, wacht, die maken de Cyclopen later wel voor mij. Maar laat me mij kleden in een tuniek met geborduurde rand die tot aan de knieën reikt, zodat ik wilde dieren kan doden. Geef me zestig dochters van Oceanus voor mijn koor, allemaal negen jaar oud, allen nog maagd en Geef me twintig Nimfen die mijn jachtlaarzen goed kunnen verzorgen, wanneer ik geen lynx of hert schiet, of kunnen zorgen voor mijn snelle honden. Geef me alle bergen en een stad, ongeacht welke u wenst. Want Artemis zal zelden naar die stad gaan. Over de bergen zal ik zwerven en de steden der mensen zal ik alleen bezoeken wanneer vrouwen gekweld worden door de snerpende pijn van geboorteweeën en om mijn hulp vragen, net als toen ik zelf werd geboren en de Lotsgodinnen bepaalden dat ik hun helper zou worden.’ Zo sprak Artemis en raakte smekende de baard van haar vader aan.

Godin van de jacht

Zeus knikte instemmend terwijl hij glimlachte, en zei liefkozend: ‘Wanneer godinnen mij kinderen baren zoals jou, dan heb ik weinig meer nodig om de woede van de jaloerse Hera over me af te roepen. Neem, kind, alles wat je mij vroeg, van harte. Ja, en daarbij zal je vader je nog grotere zaken geven. Dertig steden zal ik je geven die je als geen andere god zullen vereren. En je zult de beschermster zijn van de straten en havens.’ Zo sprak hij en knikte met zijn hoofd om zijn woorden te bevestigen. Daarop ging Artemis naar Oceanus en koos zestig Oceaniden uit, allen nog maagd en negen jaar oud. Daarna ging ze naar de Cyclopen op Sicilië die bij een groot aambeeld aan het werk waren en vroeg hen: ‘Cyclopen, maak voor mij een gouden boog met pijlen en een kist voor mijn werpsperen. Want ik ben een kind van Leto, net als mijn broer Apollo. En als ik met mijn boog enkele wilde dieren heb verslagen, dan zullen de Cyclopen die eten.’ toen ze uitgesproken was voldeden de Cyclopen graag aan haar verzoek. Daarna ging ze naar Arcadië, waar de kuddes van Pan graasden, en kreeg dertien honden van de god. Zo gewapend trok Artemis de bergen in om op jacht te gaan. Haar eerste buit waren vijf herten waarvan er één ontsnapte die later door Heracles gevangen zou worden. Het hert zou dan ook het dier worden dat aan Artemis was gewijd.

Het bewind van Artemis

Zo bekwaamde Artemis zich in de jacht, met haar pijlen van goud, terwijl ze gekleed ging in tunieken van hertenhuid en een gouden hoofdband haar haren in bedwang hield. Als Artemis niet aan het jagen was danste zij graag een reidans met haar Nimfen in de bossen, terwijl ze tijdens de jacht een gouden wagen gebruikte die door razendsnelle herten werd getrokken. Het duurde niet lang of Artemis schoot met haar pijlen ook op mensen die anderen onrechtvaardig behandelden of zondige daden pleegden. Die mensen liet ze versteld staan van haar pijnlijke woede, en liet soms de pest huishouden onder hun kuddes of op hun akkers. Maar als mensen haar vereerden dan bracht de grond een overvloed aan korenaren voort, en werden er in de kuddes drie- of vierlingen geboren. Deze mensen bereikten ook een hoge leeftijd en werden zelden ziek. Zo ontwikkelde Artemis zich tot een strenge maar rechtvaardige godin die werd aanbeden in vele steden.

Heiligdommen

De mensen vreesden de strenge godin en richtten vele heiligdommen voor haar op waarvoor Artemis als dank het land beschermde tegen allerlei roofdieren. Ze bestrijkt nagenoeg heel de wereld en werden er tempels en heiligdommen voor haar opgericht in Iolcus, Colchis, Sparta, bij de bron van Pegae, en op de Liburnische eilanden. Maar ook in Taurië, waar Iphigenia later als priesteres zou dienen, en in Ephese waar zij Upis 1 werd genoemd en Otrere, de dochter van Ares 1, een reusachtige tempel voor haar oprichtte, die later als één van de zeven wereldwonderen bekend zou worden. Ook in Messene, waar Hilaira door Castor en Polydeuces bij haar altaar ontvoerd zou worden. Op Kreta, in Perzië en Sicilië werd Artemis vereerd met prachtige heiligdommen die vaak waren versierd met veel goud en uit prachtige zuilen waren opgetrokken. In al deze tempels en heiligdommen werden haar mysteriëndiensten gehouden waar buitenstaanders niet toegelaten werden.

Het gevolg van Artemis

Artemis, de godin van de jacht

In haar gevolg bevinden zich naast de Oceaniden en Nimfen ook vaak stervelingen die maagd willen blijven, en zich aan de jacht wijden, zoals de Amazonen Celaeno 4, Eurybia 3 en Phoebe 5. Ook de Nimf Britomartis, de uitvindster van de jachtnetten, bevond zich in haar gevolg naast vele anderen. Na de jacht kampeerde het gezelschap vaak in de bossen waar zij met z’n allen een bad namen in één van de vele bronnen of rivieren om hun bezwete lichamen te reinigen en daarna een vrolijke reidans uit te voeren. Mannen werden bijna niet tot het jachtgezelschap toegelaten en als één van haar volgelingen zich met een man inliet volgde er onmiddellijk een, vaak dodelijke, straf van de godin. Want Artemis bleef trouw aan haar gelofte, duldde nagenoeg geen enkele man in haar nabijheid, en bleef eeuwig maagd. Zelfs Aphrodite en haar zoon Eros zijn niet in staat om Artemis te beïnvloeden met één van hun listen of liefdespijlen. Zo zwerft Artemis met haar gezelschap door de bergen en dalen, komt zelden in een stad, en wijdt zich volledig aan het perfectioneren van de jacht waar ze enorm van geniet en het land zuiverde van de wilde dieren.

Machtsstrijd

Gedurende de strijd om de macht over hemel en aarde is Artemis volledig trouw aan haar vader en steunt hem bij al zijn ondernemingen. Zo helpt zij hem na de Titanenstrijd, samen met Athena en Apollo, door de Titanen in de Tartarus te werpen, en gedurende de Gigantenstrijd verwondt Artemis de Gigant Gration die daarna door Heracles wordt afgemaakt met een pijlschot. Tijdens al deze gevechten vertoont Artemis nooit enig teken van angst of slaat zij op de vlucht. Dit is echter wel anders tijdens de laatste strijd om de macht van Zeus met het enorme monster Typhon. Geen enkele god is opgewassen tegen het ondier en zij vluchten naar Egypte. Typhon achtervolgt hen waarna de Goden zich in een dier veranderen en Typhon hen niet meer kon vinden. Zo werd Apollo een havik, Hermes een ibis en veranderde Artemis zich in een kat. Teleurgesteld keert Typhon terug naar de Olympus om daar de strijd uit te vechten met Zeus, die als enige van alle Goden op de berg is achtergebleven en uiteindelijk in staat is om de monster te doden.

Schaking van Persephone

Soms kent de trouw van Artemis aan haar vader minder plezierig kanten. Zo gaat ze eens, samen met Athena en Aphrodite naar het eiland Sicilië om daar, in gezelschap van vele Nimfen, bloemen in de bergweiden te gaan plukken met Persephone 1, de dochter van de godin Demeter. Dit is echter allemaal een afleiding om Hades, de god van de onderwereld, in de gelegenheid te stellen de jonge Persephone 1 te schaken, en als vrouw mee te voeren naar de onderwereld. Voor deze list had Zeus aan hem toestemming gegeven en de drie godinnen opdracht gegeven om het meisje naar de bergweiden te lokken. Terwijl ze bloemen aan het plukken zijn kwam Hades met zijn vierspan naar boven en schaakte het meisje. Onwillig ruimen de godinnen het veld, laat Artemis haar wapens vallen, en roept tegen de verdwijnende Persephone 1: ‘Vaarwel, vergeet ons niet. Eerbied voor onze vader verbiedt ons te helpen, en wij kunnen jou niet verdedigen tegen zijn wil. Wij erkennen de nederlaag tegenover een macht die sterker is dan die van ons. Vader heeft tegen je samengezworen en je verraden aan het rijk de Stilte, helaas, het is niet anders! Je zult de zusters en metgezellen aanschouwen die snakken naar jouw verschijning.

Liefhebbende godin

Zolang mensen haar vereerden en trouw bleven aan morele waarden was Artemis een goedaardige godin. Zo was de rijke Clinis, die vlakbij Babylon woonde, zeer dierbaar aan Artemis omdat hij haar veelvuldig rijke offers bracht en kuis leefde. Wanneer zijn zonen een goddeloze daad plegen en Clinis door ezels wordt opgegeten verandert Artemis hem snel in een Adelaar waardoor hij aan de razende ezels kan ontsnappen. Ook Hippolytus 4, die ten onrechte van overspel werd beschuldigd door de tweede vrouw van zijn vader Theseus, beschermde Artemis tegen Aphrodite die de hele affaire op touw had gezet. Ook de Nimf Arethusa 3, de trouwe wapendienares van Artemis, die eens verkracht dreigt te worden door de Riviergod Alpheus, helpt Artemis wanneer zij op de vlucht is voor de wellustige god. Wanneer hij de Nimf bijna te pakken heeft verandert Artemis haar in water, dat in de grond zakt en pas weer bovengronds komt op Sicilië. Zo worden, op gelijksoortige wijze, dankzij hun kuise en vrome leven Phylonoe, Procris 1, Parthenopaeus, Scamandrius 1 en de Nimf Syrinx door Artemis geholpen wanneer zij in de problemen komen.

Wraakzuchtige godin

Maar de verhalen over Artemis waarin ze op gruwelijke wijze mensen straft, omdat die zich onzedelijk hebben gedragen, zijn talrijk. De godin kan ook hardvochtige optreden wanneer zij in haar eer wordt aangetast, of haar onvoldoende vereren en offers schenken. Zo straft ze Admetus 1 eens, nadat hij vergeten is aan haar te offeren, door zijn slaapkamer te vullen met dodelijke gifslangen. Wanneer Smyrna 1, de dochter van koning Thias, Artemis niet vereerd laat de godin het meisje verliefd worden, en het bed delen, met haar eigen vader. Wanneer de vader hier achter komt dreigt hij zijn dochter te doden met het zwaard maar wordt zij door de andere Goden gered. Ook het kind, dat uit deze incestueuze verhouding werd geboren, Adonis, moest het ontgelden en werd door Artemis op jonge leeftijd gedood door een wild Everzwijn 1. Zo moeten ook de Aloeaden, Otus 1 en Ephialtes 2, hun daden met de dood bekopen wanneer zij eens proberen om Artemis aan te randen.

Actaeon

Artemis, neemt een bad

Het meest bekend verhaal over de wraak van Artemis is wel dat over Actaeon. Wanneer Artemis, na een lange dag jagen, eens samen met haar Nimfen in een bron een bad neemt wordt zij daar naakt bespied door de jager Actaeon. Vanuit de bosjes, waarin hij verscholen ligt, kijkt hij begerig naar de naakte godin die straalt in het zonlicht. Wanneer een Nimf Actaeon in de gaten krijgt geeft ze een kreet van schrik. Daarop pakt Artemis snel haar tuniek, bedekt beschaamd haar borsten en schaamstreek, en zakt met een vloeiende beweging in het water. Het liefst had ze haar boog gegrepen maar deze lag op de oever. Dus greep ze wat zij wel bij de hand had en smeet wat water midden in het gezicht van Actaeon. Gelijktijdig riep ze tegen hem: ‘Nu mag je rondvertellen dat je mij geheel naakt gezien hebt, áls je dat nog vertellen kunt!’ Verder doet ze er het zwijgen toe. Dan begint Actaeon te veranderen in een hert, en wordt hij uiteindelijk opgegeten door zijn eigen jachthonden, die in het dier hun eigen baasje niet meer herkenden.

Onkuisheid

Wanneer volgelingen in haar gezelschap onkuis gedrag vertonen straft Artemis op even gruwelijke wijze. Ook Callisto ondervond dat aan den lijve. Dit meisje had Artemis gezworen om, net als de godin, eeuwig maagd te blijven en zich volledig aan de jacht te wijden. Maar Zeus zag haar eens jagen en werd verliefd op haar. Hoewel ze op haar hoede was voor stervelingen kan Callisto niet op tegen de advances van Zeus en deelt het bed met de oppergod. Lange tijd kan ze haar zwangerschap verbergen maar wordt haar daad ontdekt wanneer het jachtgezelschap, aan het eind van en lange dag jagen, een bad neemt. Toen Artemis haar gezwollen buik zag veranderde zij het meisje in een beer, waardoor ze gedwongen werd om zo verder te leven in de bossen. Uiteindelijk wordt Callisto door Zeus gered en als sterrenbeeld, samen met haar zoon, aan de hemel geplaatst. Net als Callisto werden ook Ariadne, Atalanta, Broteas 1, Chione 2, Daphnis 1, Ethemea, Laodamia 1, Melanippe 3, Meropis, Orion, Polyphonte en Tityus van het leven beroofd, of hun gedaante verandert, omdat zij op de een of andere wijze Artemis beledigden.

Woedende Leto

Maar soms handelt Artemis ook op aandringen van haar moeder, Leto. Wanneer die zich zwaar beledigt voelde. Omdat Niobe 1 pochte dat zij vruchtbaarder was met haar veertien kinderen, dan Leto met twee kinderen, stookt ze haar kinderen Apollo en Artemis op om de vrouw uit Thebe te straffen. Nog voor Leto is uitgesproken gaan Apollo en Artemis op weg naar de stad om de bestraffing uit te voeren. Als eerste schiet Apollo de zeven zoons van Niobe 1 met zijn pijlen dood, en daarna doet Artemis hetzelfde met de dochters. De huilende en nu kinderloze Niobe 1 werd vervolgerns veranderd in een rotsblok, als waarschuwing van de Goden aan de mensen om hen niet te vergeten bij de offers.

Oeneus

Ook Oeneus 1, de koning van Calydon in Aetolië, krijgt te maken met de felle woede van Artemis. Als hij, als dank voor het binnenhalen van een goede oogst, aan de Goden een dankoffer uitbrengt vergeet hij Artemis. Misschien was hij achteloos geweest, of haar vergeten, maar zijn fout heeft noodlottige gevolgen. De godin ontsteekt in een felle woede en als straf stuurt ze een woest Everzwijn 2 naar de landerijen van de koning om die te vernietigen. Het was een wild beest met bruine borstels en blikkerende tanden. Spoedig is het land bezaaid met ontwortelde bomen. Uiteindelijk wordt het monster, met hulp van vele andere mensen gedood door Meleager, de zoon van de koning. Maar zelfs toen het monster dood was liet Artemis, uit rancune, een felle ruzie ontstaan tussen de jagers, over wie de kop zou krijgen en wie de vacht. Ten gevolge van deze ruzie vallen er vele doden. Maar pas als Meleager sterft is Artemis tevreden en verandert als sluitstuk zijn rouwende zusters in vogels.

Heracles

Wanneer Heracles in opdracht van Eurystheus, tijdens zijn Twaalf Werken, de aan Artemis gewijde hinde van Cerynië vangt is de godin woedend. Terwijl Heracles het dier op zijn rug draagt om naar Eurystheus te brengen wil Artemis de hinde afpakken en verwijt hem dat hij het dier wil doden. Nadat Heracles haar had verteld dat hij in opdracht van Eurystheus werkte, en die dus verantwoordelijk was, kalmeert Artemis. Hij moet wel beloven het dier in leven te laten en, nadat hij in Mycene was geweest, weer levend terug te brengen.

Iphigenia

Iphigenia wordt geofferd

Hoewel Artemis zelden uit de bossen komt is zij wel aanwezig bij de bruiloft van Thetis en Peleus en maakt zo het ontstaan van de Trojaanse Oorlog mee. Wanneer jaren later de vloot van de Grieken naar Troje wil vertrekken wekt Agamemnon de woede van de godin op. Tijdens het jagen had de koning een hert gedood en nogal hooghartig tegen de godin gesproken. Woedend besluit Artemis daarop om het de vloot onmogelijk te maken uit te zeilen door een ongunstige wind te laten waaien. Via een orakel laat zij Agamemnon weten dat de wind weer de goede kant uit gaat waaien als hij zijn maagdelijke dochter Iphigenia aan haar offert. Na veel verwikkelingen besluit Agamemnon uiteindelijk toe te geven aan het bevel van Artemis en offert zijn dochter. Maar Artemis kreeg medelijden met het dappere meisje en verwisselt haar, net voor de dodelijke slag, met een hert. Ze draagt Iphigenia vervolgens door de wolken en brengt haar naar Taurië waar ze Iphigenia priesteres maakte in haar tempel. Aan het eind van haar leven maakt Artemis Iphigenia onsterfelijk, en laat haar op de Gelukzalige Eilanden samenwonen met de eveneens gestorven en onsterfelijk gemaakte Achilles.

Trojaanse Oorlog

Artemis speelt tijdens de Trojaanse Oorlog geen grote rol, hoewel ze wel aanwezig was bij de strijd en de Trojanen steunt. Zo verzorgt ze samen met haar moeder Leto de Trojaan Aeneas, nadat hij door Diomedes 1 verwond was, in het heiligdom op de heilige heuvel vlakbij Troje. Op het strijdtoneel krijgt Poseidon, die de Grieken steunt, een woordenwisseling met Apollo. Uit respect voor Poseidon, die de broer van zijn vader is, gunt Apollo hem de overwinning en verlaat de strijd. Artemis, is hier woedend over en roept haar broer na: ‘Dus de grote boogschutter gaat er vandoor en laat aan Poseidon de overwinning. En die overwinning kost hem niets! Waarom draag je een boog domkop, als je die toch nooit gebruikt! Ik hoorde je vaak in het huis van Zeus opscheppen tegen de andere Goden, dat je Poseidon best aandurfde! Dat gesnoef zou ik dan ook voortaan maar laten!

Apollo gaf geen antwoord, maar Hera wel en riep woedend tegen Artemis. ‘Jij onbeschaafde teef, wil je het misschien tegen mij opnemen? Die boog en die pijlen van jou ken ik. En ik weet ook hoe jij onder vrouwen als een leeuwin tekeer gaat met die boog, dodend wie je maar wilt. Maar probeer die kunsten eens op mij en dat zal je lelijk betreuren. Ga maar liever in de bergen op herten jagen dan het hier tegen je meerderen op te nemen. Maar wil je toch de smaak van de strijd te pakken krijgen dan zal ik je even laten voelen hoeveel sterker ik ben.’ Zo riep Hera en ze greep Artemis met één hand bij haar polsen vast en met de andere hand rukte zij boog en pijlenkoker van Artemis’ schouders. Toen ze wilde vluchten sloeg Hera haar lachend met de pijlenkoker om de oren zodat alle pijlen eruit vlogen. Jankend loopt Artemis vlug weg, laat haar boog liggen, en ging op zoeken naar tyroost bij haar vader Zeus op de Olympus.

Stamboom:

Zeus Leto - -
Artemis -
-

Bronnen:

©2015 Maarten Hendriksz