Namen Dieren Geografie Gebeurtenissen Sterrenbeelden Bronnen

vorige pagina

volgende pagina

Hades - (H)Orcus - Aedoneus - Celeaneus 3 - Clymeneus 8 - Erebus - Pluto 3 - Dis Pater

Algemeen

Inleiding

Hades op zijn troon in de onderwereld

Hades is de god van de dood en de onderwereld, het onderaardse rijk waar de zielen van gestorven mensen naar toe verhuisden en als schimmen, bloedeloos zonder lichaam of gebeente, voor eeuwig moesten ronddolen. Bij aankomst in de onderwereld werden ze door Hades, of één van zijn rechters, ondervraagd over hun daden en naar één van de drie gedeelten in de onderwereld gestuurd. De zware misdadigers gingen naar de Tartarus, het meest afschuwwekkende gedeelte, terwijl de vrome en godvruchtige zielen naar de Elyseese Velden werden gezonden. De overgrote meerderheid ging echter naar de ‘gewone’ onderwereld, die vaak als Hades werd aangeduid. Dit is een sombere en naargeestige omgeving waar nooit enig zonlicht scheen. Maar voordat de zielen werden doorgestuurd moesten ze eerst water uit de rivier Lethe drinken waardoor ze alles, wat er tijdens hun leven gebeurd was, vergaten.

Bijnamen

Vanwege zijn norse en duistere karakter gaven de oude Grieken de zwartharige Hades vele bijnamen. Zo stond hij onder andere bekend als Aedoneus (onzichtbare), Celaeneus 3, Clymenus 8, Orcus of Horcus, Pluto 3, Erebus, en Dis Pater in het Latijns. Maar ook omschrijvingen als Heer van de Duisternis, Koning der Doden, Vorst der Zielen, Duistere Zeus en Gastheer van Velen zijn veelgebruikte omschrijvingen om Hades mee aan te duiden.

Afstamming

Hades is de oudste zoon van de Oergoden Cronus en Rhea. Hij heeft twee jongere broers, Poseidon en Zeus, en drie oudere zussen: Hestia, Demeter en Hera. Aan Cronus, die heerser was in de hemel, werd door zijn ouders voorspeld dat hij uit de macht ontzet zou worden door zijn eigen zoon. Om te voorkomen dat dit zou gebeuren at Cronus elk kind dat Rhea baarde onmiddellijk op na de bevalling. Rhea was woedend over deze barbaarsheid en, als zij van haar zesde kind in verwachting is, zint op een list. Direct na de bevalling geeft zij, in plaats van de baby, een in doeken gewikkelde steen aan Cronus. Zonder te kijken verorbert Cronus het ‘kind’ en denkt zo zijn positie weer veilig gesteld te hebben. Wat hij echter niet weet is dat Rhea het kind, dat zij Zeus genoemd had, in het geheim naar een grot op Kreta had gebracht om op te groeien.

Tweede geboorte

Een jaar later, als Zeus volwassen is geworden, roept hij de hulp in van Metis 1, een dochter van Oceanus, die Cronus een drankje laat drinken dat hem dwingt om zijn maaginhoud uit te braken. Als eerste kwam de steen naar buiten die hij als laatste had verzwolgen, en daarna alle broers en zussen van Zeus in omgekeerde volgorde. Zeus ontbiedt vervolgens al zijn broers en zussen naar de Olympus en verklaart dat wanneer ze aan zijn zijde tegen Cronus en zijn broers, de Titanen, willen strijden ze van geen enkel recht beroofd zullen worden en de voorrechten terug zullen krijgen die Cronus van hen geroofd had. Hades en Poseidon stemmen toe waarna Zeus, samen met vele andere Goden, de strijd aangaat met de mannelijke Titanen.

Heerser Onderwereld

Titanenstrijd

Beide partijen leveren tien jaar lang een verbitterd gevecht rond de berg Othrys, maar zijn niet in staat om elkaar te verslaan. Om een beslissing te forceren bevrijdt Zeus, op aanraden van zijn grootmoeder Gaea en samen met Hades en Poseidon, de Hecatoncheires (Honderdarmige Reuzen) uit de Tartarus die daar door Cronus waren opgesloten. Van hen krijgt Hades een helm die hem onzichtbaar maakt en een enorme somberheid uitstraalt. Deze helm wordt in de mythen meestal aangeduid als ‘Kap der Duisternis’. Aan Zeus schenken ze bliksems en krijgt Poseidon een drietand als wapen waarmee hij de aarde kan laten schokken. Zo gewapend en versterkt spreekt Zeus al zijn medestanders moed in en gaan ze opnieuw op de Titanen af. Die worden uiteindelijk, na een hevige veldslag, verslagen en op hun beurt in de Tartarus opgesloten.

Verdeling van de macht

Na de strijd besluiten de drie broers de macht op aarde te verdelen en laten het lot bepalen wie welk deel krijgt om over te regeren. Zo kreeg Zeus de heerschappij over de hemel, Poseidon over de zeeën en oceanen, en Hades de onderwereld. De aarde, met de Olympus, werd tot gemeenschappelijk gebied verklaard waar ze alle drie evenveel zeggenschap over hadden. Hierna daalt Hades af naar zijn nieuw koninkrijk en stelt wetten op over begrafenissen en eerbewijzen die men aan de doden moet schenken. Want voor die tijd werd hier geen aandacht aan geschonken. Zo moeten doden verbrand worden, en hun resten in de aarde begraven, voordat ze mogen afdalen naar de Onderwereld. Bovendien moet van hen een haarlok worden afgesneden om aan Hades te offeren en een muntje op de ogen gelegd worden om toegang tot de onderwereld te krijgen.

Dienaren

Hades als rechter in de onderwereld

De Goden van de Olympus is het niet toegestaan om de duistere wereld van Hades te betreden. Alleen Hermes mag heen en weer reizen tussen de boven- en onderwereld om boodschappen over te brengen. Verder omringt Hades zich met dienaren om hem te helpen zijn rijk te besturen. De toegang wordt bewaakt door de hond Cerberus 1, een enorm beest met drie koppen, terwijl veerman Charon met zijn boot de doden over de Acheron voert om in zijn rijk te komen. Hades omringt zich ook met godinnen en Goden die het (stervens)lot van de mensen bepalen of andere duistere eigenschappen bezitten. Zo wonen bij Hades de Moiren, Harpijen en de Erinyen, die ook wel de honden van Hades worden genoemd. Maar ook Hecate en een groot aantal Abstracte Goden zoals Leed, Doem, Ellende, en de god van de dood, Thanatos, waren in zijn rijk te vinden.

Rechtspraak

Elke dode ziel die in de onderwereld aankomt moet voor Hades verschijnen en wordt diens levenswandel door hem beoordeeld. Hij is een onbuigzame god, die niet te overreden is, en geen enkel medelijden toont voor zondaars of zware misdadigers. Hades laat zich daarbij assisteren door Rhadamanthys, Minos 1 en Aeacus. Deze mannen hadden een uiterst vroom leven geleid en werden, als beloning, na hun dood aangesteld als zijn mederechters. Vanwege het godvruchtige leven van Aeacus stelt Hades hem zelfs aan als de sleutelbewaarder van zijn rijk. Deze rechtspraak vond plaats voor het paleis van Hades, een kille en sombere woning met een brede toegangspoort, dat luid galmde vanwege het harde en koude materiaal waaruit het was opgebouwd.

Schaking Persephone 1

Woedende Hades

Ondanks dat Hades zijn duistere rijk bijna nooit verlaat volgt hij de gebeurtenissen die in de bovenwereld gebeuren op de voet. Als hij ziet dat de Goden en godinnen zich fysiek uitleven en veel nageslacht verwekken wordt zijn eenzaamheid hem te veel en borrelt de afgunst bij Hades omhoog. Woedend wil hij het verdrag dat hij gesloten heeft met Poseidon en Zeus openbreken en verzamelt zijn Onderwereldgoden om een oorlog tegen hen te beginnen. Hij wil zelfs de Titanen weer loslaten die in de Tartarus zijn opgesloten. Maar de Moiren weten Hades te kalmeren, bang als ze zijn voor een allesvernietigende strijd, en smeken hem eerst met Zeus te overleggen voordat hij tot actie overgaat. ‘Grote heer van de nacht, op wiens bevel wij onze draden spinnen. Verbreek het verdrag niet, begin niet aan deze strijd en houdt de Titanen vast in hun kerker! Vraag Zeus om een vrouw en hij zal u die geven.’ Beschaamd door hun smeekbede stopt Hades zijn voorbereidingen voor de oorlog en roept Hermes naar de onderwereld.

Boodschap voor Zeus

Zodra die aankomt, zegt Hades met donderende stem tegen hem: ‘Hermes, jij die als enige het recht bezit om in beide werelden te komen, breng de volgende boodschap naar Zeus. Wrede broer, denk je dat ik weerloos ben hier in mijn duistere rijk. Is het niet genoeg dat ik dit afschuwelijke rijk kreeg en jij de hemel. Poseidon en jij delen het bed met vele vrouwen en genieten van een grote schare nakomelingen. Moet ik in dit lege paleis, zonder plezier of roem, kinderlijke liefde ontberen? Ik zweer bij Styx dat als jij weigert naar mijn woorden te luisteren, ik de onderwereld zal opengooien en haar monsters los zal laten. De oude ketens van Cronus zullen verbroken worden en hij zal de zon in duisternis hullen. De wereld zal op haar fundamenten schokken en de hemel vermengd worden met schaduwen uit de Onderwereld.’ Na deze tirade knikt Hermes dat hij de boodschap begrepen heeft en vertrekt naar Zeus.

Tocht naar boven

De oppergod heeft geen keus en besluit om Persephone 1, de dochter van Demeter, als vrouw aan Hades te schenken. Hij stelt zijn broer persoonlijk op de hoogte, stuurt Aphrodite naar Persephone 1 op Sicilië om haar verliefd te laten worden op Hades, maar stelt verder niemand anders van zijn besluit op de hoogte. Dan spant Hades zijn rijtuig met vier felle paarden in, die door de onderwereld zwierven, en begint aan zijn tocht naar de bovenwereld. Met donderend geraas van zijn wielen boort hij zich een weg door het labyrint van gangen waar geen deur voor hem openstaat. Aan alle kanten versperren rotsen Hades de uitgang die proberen te voorkomen dat hij ontsnapt uit zijn gevangenis. Maar Hades duldde geen vertraging en sloeg met zijn scepter naar de versperringen waardoor de grond van Sicilië begon te sidderen. Uiteindelijk barst de aarde open en verschijnt Hades in de ontstane kloof aan het oppervlak van het eiland.

Schaking van Persephone 1

Hades schaakt Persephone

Hij laat een sombere duisternis op het eiland neerdalen en stormt, onder donderend geraas van de paardenhoeven, op Persephone 1 af. Die was door Aphrodite, samen met enkele Nimfen, naar een weide gelokt om bloemen te plukken. De Nimfen vluchten in de duisternis alle kanten op, smeken de Goden om hulp, en zien daardoor niet hoe Hades Persephone 1 op zijn wagen trekt. Alleen Athena en Artemis, die Aphrodite hadden vergezeld, zagen wat er gebeurde en schieten Persephone 1 te hulp. Maar dan slaat vanuit de hemel de bliksem aan hun voeten in en weten ze dat Hades handelt met goedkeuring van Zeus. Zeer onwillig ruimen de twee het veld en moeten lijdzaam toezien hoe hun zus in de grond verdwijnt.

Klaagzang Persephone 1

Op weg naar beneden klaagt Persephone 1 steen en been over haar lot en verwijt Zeus dat hij niet ingrijpt. Als ook de tranen komen wordt het wrede hart van Hades, voor het eerst van zijn leven, overmeesterd door een gevoel van liefde. Hij veegt de tranen van het meisje met zijn donkere mantel weg en zegt: ‘Kwel je hart niet met onnodige angst, Persephone 1. Je zult niet in het huwelijk treden met een man die jou onwaardig is. Ik ben een zoon van Cronus naar wie het geraamte van de wereld luistert. Denk niet dat je het licht van de dag kwijt bent. Ik bezit andere sterren en je zult je verwonderen over de Elyseese Velden en haar inwoners. Het zal je niet ontbreken aan bloeiende bloemen. Je zult koningin zijn van de herfst en steeds getooid gaan met gouden vruchten. Aan jouw voeten zullen koningen komen, ontdaan van hun pracht, want de dood maakt iedereen gelijk. Je zult straf uitdelen aan de schuldigen en rust gunnen aan deugdzamen. Voor jouw troon moeten goddelozen hun misdaden bekennen en zullen de Moiren je dienstmeiden zijn.

Huwelijk in de onderwereld

Haar zo troostend arriveert Hades in zijn rijk, waar de schaduwen zich in grote drommen om hem verzamelen om de bruid welkom te heten. Snel worden de paarden, met vreugdevolle kreten, uitgespannen en voert Hades Persephone 1 zijn paleis in. Daar versierden schaduwen, die daar voor waren aangewezen, de deuropeningen met takken en hingen veelkleurige tapijten voor de zwarte muren. Andere bedienden borstelden en kamden het haar van Persephone 1 en wierpen een trouwsluier over haar hoofd om haar bezorgde blos te verbergen. Vreugde vulde het sombere rijke terwijl de schimmen aan rijk gevulde tafels zaten. Ongewone liederen verbraken de sombere stilte terwijl een blijmoedig licht in de duisternis begon te stralen. In de Tartarus werden de straffen voor een dag onderbroken en geen straffen uitgesproken voor de nieuw aangekomenen. Daarna werd Persephone 1 naar de bruidskamer geleid en zongen de schaduwen het bruidslied. ‘Persephone 1, koningin van ons rijk, en u, Hades, broer en schoonzoon van Zeus, laat slaap jullie bondgenootschap zijn. Beloof wederzijds trouw terwijl jullie elkaar omarmen. Gelukkig nageslacht zal jullie ten deel vallen. Natuur verwacht vreugdevol de Goden die nog geboren moeten worden. Geef de wereld een nieuwe goddelijkheid en Demeter de kleinkinderen waarnaar zij verlangt.

Bericht van Zeus

Toen Demeter erachter kwam wie haar dochter geschaakt had ontstak ze in woede tegen Zeus en alle andere Goden. Ze weigert vervolgens om nog langer graan te laten groeien op aarde, waardoor alle mensen dreigen te sterven van de honger. Zeus staat opnieuw met zijn rug tegen de muur en stuurt Hermes naar Hades. Hij moet hem overtuigen Persephone 1 weer naar de bovenwereld te sturen om zich met haar moeder te herenigen. Zo hoopt Zeus dat Demeter van haar woede zal afzien en het graan weer wil laten groeien. Hermes gehoorzaamt, treft Hades en Persephone 1 aan in hun paleis, en zegt: ‘Hades, heerser over de doden, Zeus vraagt me om Persephone 1 uit de Onderwereld naar de Goden te brengen, zodat Demeter haar kan zien en afziet van haar woede tegen de Goden. Want ze voert een vreselijk plan uit. Ze wil de mensen vernietigen door het zaad niet meer in de aarde te laten ontkiemen, om zo een eind te maken aan de verering van de Goden. Want ze wordt beheerst door een vreselijke woede en wil zich niet onder de Goden mengen terwijl ze afgezonderd in haar geurige tempel zit.

Reactie van Hades

Hades glimlacht verbeten naar Hermes maar beseft ook dat het niet anders kan. Liefdevol zegt hij daarop tegen Persephone 1: ‘Ga nu naar je moeder, vrouw, en voel vriendelijkheid voor mij in je hart. Wees niet zo buitengewoon terneergeslagen, ik ben geen ongepaste man voor jou want ik ben een broer van vader Zeus. En terwijl je hier bent, zal je heersen over alles dat leeft en beweegt en de grootste rijkdommen bezitten onder de Goden. Zij die je bedriegen en je macht niet erkennen met offers, zullen eeuwig worden gestraft.’ Nadat hij dit gezegd had gaf hij Persephone 1 stiekem een zaadje van een granaatappel te eten, en vertrok ze vervuld van blijdschap naar de bovenwereld. Hades kijkt het rijtuig glimlachend na omdat hij wist dat oude wetten voorschreven dat niemand lang uit de onderwereld kon wegblijven als die persoon er iets gegeten had.

Verzoening

Uiteindelijk wordt er vrede met Demeter gesloten en verzoent het drietal zich met elkaar. Zeus spreekt met haar en Hades af dat Persephone 1 de helft van het jaar bij Hades in de onderwereld moet verblijven maar de andere helft bij haar moeder mag doorbrengen. Zo werden de Seizoenen op aarde geïntroduceerd en groeide er niets in de periode dat Persephone 1 in de onderwereld verbleef. Zo wordt Persephone 1 definitief de vrouw van Hades en bestuurde ze samen met hem het sombere rijk van de schaduwen. Hades komt hierna nooit meer naar het aardoppervlak en wil zo min mogelijk met de Goden te maken hebben. Hij kan ook heftig tekeer gaan als de levenden de rust in de onderwereld verstoren. Vooral de ziener Amphiaraus moet het ontgelden wanneer die, tijdens de Zeven tegen Thebe, door een grote spleet in de aardbodem verdwijnt en er even zonlicht binnendringt in het rijk van Hades. Kwaad stuurt hij de Erinyen naar boven om de broers Eteocles 1 en Polynices elkaar te laten doden die de oorzaak waren van de verstoring.

Overige gebeurtenissen

Asclepius

Ook wanneer Asclepius, de zoon van Apollo en Coronis 1, zo bekwaam wordt in de geneeskunde dat hij doden weer tot leven weet te wekken ontsteekt Hades in woede. Hij is bang dat door de daden van Asclepius zijn duistere wereld steeds minder doden zal krijgen en doet zijn beklag bij Zeus. Die is het met hem eens en doodt Asclepius met zijn bliksems.

Metioche en Menippe

Maar Hades is niet altijd de norse god. Wanneer er in Boeotië eens een droogte heerst, zegt het orakel in Gyrtone dat de mensen van de plaag verlost zullen worden als zij twee welwillende meisjes offeren aan Hades en Persephone 1. Als Metioche en Menippe 3 zich vrijwillig melden roepen zij tweemaal het echtpaar in de onderwereld aan en snijden daarna hun kelen door. Toen de zussen dood neervielen kregen Persephone 1 en Hades medelijden. De lichamen van de meisjes verdwenen in het niets en werden naar de hemel verplaatst waar ze als kometen voortleefden.

Orpheus en Eurydice 1

Hades in de onderwereld

Ook als Orpheus naar de onderwereld afdaalt, vanwege zijn gestorven Eurydice 1 die door een giftige slang was gebeten, toont Hades zijn zachtere kant. Orpheus smeekt hem Eurydice 1 terug te sturen naar de bovenwereld terwijl hij een prachtig lied zingt om zijn verzoek kracht bij te zetten. Door het lied raakt het hart van Hades ontroerd en hij willigt het verzoek in onder één voorwaarde. Orpheus mag niet omkijken, op zijn weg terug, voordat hij thuis is aangekomen. Orpheus stemt toe maar kan zijn ongeduld niet bedwingen en kijkt halverwege toch om. Onmiddellijk grijpt Hades in en laat Eurydice 1 terugvallen in de onderwereld. Als Orpheus van verdriet ook omkeert en opnieuw bij Hades wil smeken wordt hij echter door veerman Charon niet meer toegelaten in het rijk van Hades.

Pirithous 1 en Theseus

Maar Hades was meestal niet zo meegaand voor levende bezoekers aan zijn rijk, en zeker niet toen Pirithous 1 en Theseus proberen zijn Persephone 1 te schaken. Dan doet hij net of hij de twee gastvrij ontvangt en laat hen plaatsnemen op de troon van Lethe. Zodra ze zaten groeiden er slangen uit de troon die de mannen aan de troon vastketenden. Pirithous 1 bleef daar voor eeuwig achter maar Theseus werd enig tijd later door Heracles gered. Als die de hellehond Cerberus 1 komt ophalen, in opdracht van Eurystheus, smeken de twee hem om hulp.

Heracles

Hades is echter niet van plan om zijn gevangenen op te geven, en posteert zich bij de toegangspoort naar zijn wereld om de held tegen te houden. Dan schiet Heracles hem één van zijn giftige pijlen in de schouder waardoor Hades verschrikkelijke pijn lijdt. Om zijn wond te genezen gaat Hades naar de Olympus waar Paeon 1 hem geneest en Hades terugkeert naar zijn rijk. Ondertussen had Heracles zowel Theseus bevrijdt van zijn troon en neemt hij, naast Alcestis ook Cerberus 1 mee naar de bovenwereld.

Gigantenstrijd

Daarna laat Hades zich nog maar één keer zien in de bovenwereld. Als de Giganten Zeus bedreigen op de Olympus, en de berg rots voor rots dreigen af te breken, roept de oppergod alle Goden op om naar de Olympus te komen. Hoewel niet enthousiast gaat Hades in zijn strijdwagen naar boven met zijn zwarte paarden die het daglicht vreesden. Na een verwoede strijd weten de Olympiërs, met hulp van Heracles, uiteindelijk de Giganten te doden en keert Hades snel terug naar de Olympus en laat zich nooit meer in de bovenwereld zien.

Stambomen:

Cronus Rhea Zeus Styx / Demeter
Hades Persephone 1
-

Bronnen:

©2015 Maarten Hendriksz