Namen Dieren Geografie Gebeurtenissen Sterrenbeelden Bronnen

vorige pagina

volgende pagina

Iphigenia

Iphigenia, de dochter van Agamemnon

Iphigenia is volgens de meeste mythen de oudste dochter van koning Agamemnon en zijn vrouw Clytaemnestra uit Mycene. Maar volgens de schrijver Antoninus Liberalis was Iphigenia een kind van de nog zeer jonge Helena, de zus van Clytaemnestra, die door Theseus werd verwekt, nadat hij Helena ontvoerd had. Om haar zus voor deze schande te behoeden doet Clytaemnestra net of Iphigenia haar eigen kind is en brengt ze haar, samen met haar eigen kinderen van Agamemnon, groot. De zussen van Iphigenia zijn: Chrysothemis 1, Electra 4, Iphianassa 1, Laodice 2 en als laatste het jongste broertje Orestes 2. Zo groeit Iphigenia in Mycene op tot een huwbaar meisje en is de mooiste van alle dochters van Agamemnon.

Bericht uit Aulis

Kort nadat haar vader vertrokken is naar de havenplaats Aulis, om daarvandaan met een grote vloot naar Troje te gaan om de Trojanen te straffen voor de schaking van Helena door Paris, ontvangt Clytaemnestra een brief van hem. Daarin verklaarde Agamemnon dat de held Achilles weigert om mee te varen op de vloot als hij Iphigenia niet als bruid krijgt. Vervolgens geeft hij Clytaemnestra opdracht om samen met Iphigenia, en haar bruidsschat, naar Aulis te komen zodat het huwelijk voltrokken kan worden. Opgewonden van blijdschap dat ze met zo’n beroemde man gaat trouwen maakt Iphigenia zich vervolgens gereed voor de reis en gaan zo snel mogelijk naar de havenplaats om de bruiloft te vieren. Wat de twee echter niet weten is dat Agamemnon de Godin Artemis beledigd heeft, en zij nu de dochter van Agamemnon opeist als offer voordat de vloot naar Griekenland kan uitvaren. Om te voorkomen dat Clytaemnestra en Iphigenia de waarheid zouden ontdekken had Agamemnon, samen met Odysseus, deze list verzonnen om zijn dochter naar Aulis te lokken, zonder Achilles in het complot te betrekken.

Aap uit de mouw

Zodra de twee bij Agamemnon aankomen, rent Iphigenia naar haar vader toe om hem te omhelzen. Ze bedankt hem uitbundig voor de bruiloft en ziet dan hoe de tranen in zijn ogen springen. Als ze vraagt waarom hij huilt zegt Agamemnon: ‘Ik ben bedroefd omdat de scheiding die ons wacht zo lang gaat duren, en zal je erg missen. Maar ook jij gaat op een lange reis, mijn lieve kind!’ Dan stokken de woorden in zijn mond en kijkt hij uiterst bedroefd een andere kant op. Iphigenia denkt dat hij haar huwelijk bedoelt en vraagt niet verder, maar smeekt hem om thuis te blijven en niet naar Troje te gaan. Maar Agamemnon zegt dat dat niet gaat, hij eerst een offer moet brengen, en stuurt zijn dochter naar binnen om met Clytaemnestra te overleggen. Even later stormt Clytaemnestra de kamer in waar Iphigenia zit en vertelt haar jammerende de waarheid. ‘Je gaat niet trouwen met Achilles, maar wordt geofferd. Dit alles was een list om jou naar Aulis te lokken.’ Zo besluit ze jammerend tegen haar dochter.

Smeekbede

Even later komt ook Agamemnon de kamer in en valt Iphigenia smekend aan de voeten van haar vader neer: ‘Genade, vader. Ik werp mijn lichaam aan uw voeten Dood mij niet vóór mijn tijd, want het is heerlijk om te leven. Ik was de eerste die u vader noemde, de eerste die bij u op schoot kwam zitten, en door u werd geliefkoosd. Kijk mij aan, toon mij uw ogen, kus mij, zodat ik tenminste die herinnering nog heb als ik moet sterven omdat u niet naar mij luistert. Ontzie mij toch, heb medelijden en spaar mijn leven.’ Dan zegt de bedroefde Agamemnon: 'Ik deins ervoor terug om deze daad te plegen, dochter, maar ook om het bevel van de Godin te weigeren. Zien jullie al die troepen in het scheepskamp niet? Die kunnen niet naar Troje uitvaren als ik jou niet offer, zoals de ziener Calchas zegt. Ze zullen heel mijn familie vermoorden als ik niet naar het orakel luister. Dus moet ik je wel offeren, of ik nu wil of niet. Ik sta volkomen machteloos.’ Dan begrijpt Iphigenia dat jammeren geen zin meer heeft en verlaat samen met Clytaemnestra de kamer.

Aanbod Achilles

Even later komt Achilles naar Iphigenia en Clytaemnestra en vertelt dat hij zojuist van de list van Agamemnon heeft gehoord. Hij is beledigd en vindt dat Agamemnon hem zelf had moeten vragen om als lokaas te dienen. Maar hij vindt ook dat een belofte een belofte is en biedt aan om, in weerwil van het leger, om toch met Iphigenia in het huwelijk te treden, en haar zo te redden van de dood. Hij is zelfs bereid om daarvoor de wapens op te nemen en elke man te doden die zijn aanstaande vrouw lastig wil vallen. Na een lange discussie is Iphigenia uiteindelijk de wijste en zegt: ‘Achilles verdient alle lof voor zijn aanbod, maar ik moet helaas weigeren. Duizenden mannen zullen uitvaren om de vijand te straffen en voor Griekenland te sterven. Zal ik dat met dit ene leven allemaal beletten? Heel Griekenland heeft haar blik nu op mij gericht en van mijn beslissing hangt het succes van de oorlog af. Het lot heeft nu eenmaal besloten dat ik moet sterven, en dat wil ik met ere doen. Als Artemis mijn lichaam wenst dan zal ik de godin niets in de weg leggen.'

Offer

Het offer van Iphigenia

Achilles is zeer te spreken over de edele houding van Iphigenia, en dringt nog eenmaal aan, maar zij is vastbesloten en maakt zichzelf gereed om haar noodlot tegemoet te gaan. Even later komt een groepje Grieken op Iphigenia af die haar meenemen naar het altaar waar Agamemnon, luid kreunend, met een groot mes in zijn handen op zijn dochter wacht. Dan zegt ze: ‘Hier ben ik vader, en biedt vrijwillig mijn lichaam aan voor heel Griekenland. Breng mij naar het altaar en offer mij zoals het orakel eist. Ik wens u allen succes en bidt dat u de overwinning zult behalen. Niemand van uw mannen hoeft mij vast te houden. Ik zal zwijgen en kalm mijn hals aanbieden!’ Dan begint de ziener aan de voorbereidingen voor het offer, terwijl iedereen stilzwijgend toekijkt, en neemt het zwaard uit handen van Agamemnon. Op het moment dat Calchas wil toesteken, klinkt er plotseling een luide donderslag in de hemel, en verdwijnt het lichaam van Iphigenia. In plaats daarvan ligt er een groot hert op het altaar dat de godin Artemis met Iphigenia had verwisseld.

Godin / priesteres

Artemis had respect gekregen voor de moed van Iphigenia en voert haar door de ijle lucht naar Taurië waar ze haar koning Thoas 1. Die stelt het meisje aan als priesteres in de tempel van Artemis. Volgens een enkele mythe veranderde Artemis, na verloop van enkele jaren, Iphigenia in de onsterfelijke godin Orsilochia en bracht haar naar de Elyseese Velden waar ze mocht ze samenwonen met de dode Achilles. Hesiodus op zijn beurt stelt weer dat Iphigenia Hecate werd in plaats van Orsilochia. Maar de meeste mythen gaan er van uit dat Iphigenia ruim tien jaar lang in de tempel diende waar ze, volgens de zeden van het volk, vreemdelingen op het altaar van Artemis aan de Godin offerde. Hier kwam ruim tien jaar later pas verandering in toen de onderstaande gebeurtenissen zich voordeden.

Vreemdelingen

Op een nacht krijgt Iphigenia een voorspellende droom dat haar broer Orestes 2 thuis is gestorven, en wil ze de volgende ochtend een plengoffer aan hem brengen in het heiligdom. Op dat moment komt er een koeherder naar haar toe die zegt: ‘Er zijn twee vreemdelingen geland, maar weer ontsnapt, op het strand en Thoas 1 wil dat u alvast aan het ritueel begint om hen te offeren aan Artemis. Maak snel het wijwater gereed om hen te ontvangen.’ Daarna verdwijnt de koeherder en begint Iphigenia, treurend over de dood van Orestes 2, aan de voorbereidingen voor het offer. Even later worden de twee vreemdelingen geboeid de tempel binnengebracht en begint Iphigenia, die in de gaten heeft dat het twee Grieken zijn, hen nieuwsgierig uit te horen. Al snel blijkt het haar broer Orestes 2 en zijn vriend Pylades te zijn die de opdracht hebben om het beeld uit de tempel te stelen om Orestes 2 te genezen van zijn buien van krankzinnigheid. Iphigenia is dolgelukkig om haar broer weer te zien en smeden gedrieën een plan om met het beeld terug te keren naar Griekenland.

De list

Terwijl ze de twee mannen geboeid laat staan begint Iphigenia het beeld in de tempel van zijn sokkel te trekken. Als even later koning Thoas 1 binnenkomt en vraagt wat ze aan doen is zegt Iphigenia tegen hem: ‘Wacht daar, Thoas 1, want er is iets verschrikkelijks gebeurd. Nadat deze twee vreemdelingen waren binnengebracht keerde het beeld zich op de sokkel van hen af en sloot de Godin haar ogen. Deze vreemdelingen hebben kennelijk een vreselijke misdaad begaan waardoor het beeld ontheiligd is en samen met die twee in zee gereinigd moet worden. Dit moet in eenzaamheid gebeuren zodat niemand anders besmet zal worden.’ Bang voor de eventuele gevolgen laat Thoas 1 daarop de twee vreemdelingen en het beeld naar zee brengen, terwijl Iphigenia achter hen aan loopt, en trekt Thoas 1 zich op haar bevel ver van de zee terug zodat Iphigenia haar rituelen kan uitvoeren.

Vlucht

Zodra iedereen uit het zicht verdwenen is, maakt Iphigenia de boeien van Orestes 2 en Pylades los, laden het beeld in het schip, dat in een naburige grot verstopt was en waarmee ze uit Griekenland waren aangekomen. Op het moment dat ze zelf ook in het schip willen stappen komen enkele wachters een kijkje nemen naar de voortgang van de rituele reiniging. Vlug klimmen ze aan boord en hijsen net op tijd de zeilen. Maar zodra ze de baai uitvaren stuiten ze op tegenwind en dreigt het schip teruggeblazen te worden naar de kust. Dan gaat Iphigenia op de voorplecht staan en bad tot Artemis: ‘O, dochter van Leto, redt uw priesteres van dit barbaarse land. Breng mij naar Griekenland en vergeef mij de diefstal. U houdt van uw broer, en geloof me, dat ook ik mijn broer liefheb.' Opnieuw weet Iphigenia het hart van de Godin te vermurwen en draait de wind zodat het schip veilig de zee opvaart.

Sleutelbewaarder

Onderweg verschijnt ook de godin Athena aan boord en geeft Orestes 2 opdracht om het beeld naar Attica te brengen en daar in de buurt van Athene, bij Brauron, een tempel om het beeld te bouwen. Tevens moet Iphigenia daar, als sleutelbewaarder van de tempel, tot haar dood over het beeld waken. Zo keert het drietal terug in Griekenland, voeren de opdrachten van Athena uit, en keren daarna terug naar hun zus Electra 4 in Mycene. Geheel volgens de voorspelling van Athena werd Iphigenia jaren later begraven bij de tempel in Brauron. Daar wijdde men mantels van fijne stof aan haar voor vrouwen die bij het baren hun leven lieten.

Stamboom:

Agamemnon / Theseus Clytaemnestra / Helena Peleus Thetis
Iphigenia Achilles (na zijn dood)
-

Bronnen:

©2015 Maarten Hendriksz