Namen Dieren Geografie Gebeurtenissen Sterrenbeelden Bronnen

vorige pagina

volgende pagina

Maenaden - Bacchanten - Nycteiden - Thyiaden

De Maenaden (Razenden), die in het Latijn Bacchanten worden genoemd, zijn de (meestal) vrouwelijke volgelingen van wijngod Dionysus 2 die vooral bekend zijn vanwege hun uitzinnig woeste dansen in de vrije natuur, waar ze in een extatische roes verkeren ter ere van hun God. Dan hullen ze zich in dierenhuiden en dragen staven (thyrsus), waarop een pijnappel is geplaatst, die ze versierd hebben met kleurige linten en klimoptakken. Door hun roes krijgen ze bovennatuurlijke krachten, zijn in staat om met hun blote handen wilde dieren te vangen, en sneuvelde menige man die hen bespotte of bespiedde tijdens hun rituele dansen.

Verjaagd uit Thebe

Omdat Dionysus 2 in het begin niet als God werd erkend, en uit Thracië was verjaagd, gaat hij naar Thebe om daar de mensheid te overtuigen van zijn Goddelijke status. Maar in Thebe wijst ook koning Pentheus 1 zijn Goddelijke status af, waardoor Dionysus 2 zich gedwongen ziet om tot drastische maatregelen over te gaan. Hij dwingt alle vrouwen van Thebe, waaronder ook de zussen en moeder van Pentheus 1, hun huizen te verlaten en trekken ze, van jong tot oud, in extase en op blote voeten naar de berg Cithaeron waar ze in de bossen leven op de kale rotsen.

Extase

De Waanzinnige Maenaden

Daar werpen ze hun kleding af, trekken hertenvellen aan als mantel, en gebruikten slangen om die dicht te binden. Ze versieren hun hoofden met kransen van klimop, laten hun haar vrij hangen, en leven in harmonie met de dieren in de open lucht. Ook maakt elk van hen een staf die ze omwikkelen met klimop en thyrsus noemen. Op geregelde tijden zingen ze, onder leiding van Autonoe 4, Ino en Agave 3 in koren hun liederen ter ere van Dionysus 2 waarbij zij hun staf opheffen en uit één mond de god aanroepen met 'Euoi'.

Verscheuren van dieren

Als ze zo eens in extase verkeren, en een paar koeien in de omgeving beginnen te loeien, roept Agave 3 tegen de Maenaden: ‘O, mijn snelle windhonden, ze jagen op ons. Kom, volg mij, volg mij met je thyrsus als wapen in de hand.’ Daarop vallen de Maenaden de runderen in de weiden aan en scheuren met blote handen de beesten aan stukken. Ribben, poten en hoeven vliegen alle kanten op waardoor heel het bos besmeurd raakt met bloed en zelfs de sterkste stieren het moeten ontgelden onder de scheurende handen van de Maenaden.

Wraak van de mannen

Zodra de mannelijke bevolking van Thebe dit ontdekt vallen ze de Maenaden woedend aan met speren, maar lijken de vrouwen onkwetsbaar zolang ze hun staf in handen hebben, omdat geen speer ze dan kan kwetsen. De mannen worden door de vrouwen zelfs op de vlucht gejaagd, waarna de Maenaden weer terugkeren naar hun bos op de Cithaeron.

Pentheus 1 gaat kijken

Ook Pentheus 1 hoort de verhalen over de Maenaden, en de mannen die op de vlucht zijn gejaagd, en besluit om zelf polshoogte te gaan nemen. Op de Cithaeron aangekomen klimt hij in een boom om hen ongezien te bespioneren, maar lijken de Maenaden hem eerder te zien dan hij hen. Want hij zit nauwelijks op zijn hoge tak of de stem van Dionysus 2 klinkt: ‘Vrouwen, hier breng ik de man die u en mij en mijn mysteriën belachelijk wil maken. Straf hem.’ De vrouwen, die het geluid niet duidelijk opgevangen hadden, kwamen overeind en keken rond. Weer spoorde Dionysus 2 hen aan en toen Agave 3 het bevel van Dionysus 2 duidelijk herkende, vloog zij overeind, en rende in volle vaart, met alle andere Maenaden achter haar aan, naar de boom.

Ontdekt

Toen ze Pentheus 1 zagen zitten, en hem in hun waanzin voor een leeuw aanzien, bekogelen ze Pentheus 1 eerst uit alle macht met keien, en vliegen sparrentakken als speren op hem af. Anderen wierpen thyrsusstaven naar Pentheus 1 maar troffen hem niet, want hij zat hoger dan hun inspanningen reikten. Als al hun zwoegen tot niets leidt zegt Agave 3: ‘Kom, ga in een kring rond de stam staan, Maenaden, en grijp die vast. Dan vangen wij het opgeklommen dier zodat het niets kan melden over de geheime dans ter ere van onze God!’ Zo leggen ze tal van armen om de spar en trokken die volledig uit de grond.

Pentheus 1 verscheurd

Pentheus 1 viel jammerend en schreeuwend op de grond, waarna Agave 3 hem aanviel. Hij werpt zijn hoofdkap af, zodat Agave 3 hem zou herkennen en niet doden, en zegt, haar wang aanrakend: ‘Kijk, ik ben het, moeder, uw zoon Pentheus 1. Heb meelij met mij, moeder. Mijn vergrijp is groot, maar dood daarom uw zoon nog niet.’ Maar bij haar staat het schuim op de mond en draaien de ogen wild in hun oogkassen. Ze was in de macht van Dionysus 2 en gaf hem geen gehoor. Agave 3 greep zijn linkerarm bij de elleboog beet, zette haar voet tegen de ribben van de arme Pentheus 1 en rukte heel zijn schouder af. Aan de andere kant bewerkte Ino hem, zijn vlees afscheurend, samen met Autonoe 4 en heel de troep Maenaden.

Pentheus 1 jammerde zolang hij adem had terwijl de Maenaden juichten. Eén liep met een arm, een ander droeg een voet, met laars en al. Zijn ribben werden blootgelegd, en met bebloede handen gingen alle vrouwen ervandoor met het vlees van Pentheus 1. Zijn lichaam lag verspreid tussen de harde rotsen of in dicht gebladerte diep in de struiken, niet eenvoudig op te sporen. En het hoofd, dat in handen van Agave 3 was gevallen, steekt zij op haar thyrsusstaf en draag dat als een leeuwenkop de berghelling af naar de stad, haar zusters achterlatend in hun Maenadenkoren.

Dionysus 2 erkend

Hierna is de weerstand van de Thebanen tegen de religie van Dionysus 2 gebroken, aanvaarden ze hem als een echte God, en trekt Dionysus 2 verder door Griekenland om de mensen tot zijn riten te bekeren. Ook de Maenaden zwermen uit over Griekenland en komen op de Peloponnesus terecht waar ze geheel onverzorgd door de verlaten gebieden rondrennen. Uiteindelijk trekt de ziener Melampus 1 de heuvels in en jaagt de vrouwen met luid gehuil en een bezeten dans naar Sicyon. Daar geeft Melampus 1 hen een therapie van kruiden, laat ze reinigingsrituelen ondergaan, waardoor de vrouwen allemaal weer tot hun normale bewustzijn terugkeren.

Driejaarlijks festival

De Maenaden doden Orpheus

Maar de vrouwen blijven Dionysus 2 trouw en stellen een festival in dat elke drie jaar gevierd wordt, en voor mannen verboden is. Tijdens dit festival drinken ze zich in een roes, nemen hun thyrsusstokken weer ter hand en is het zelfs maagden toegestaan om zich te buiten te gaan aan de meest wilde feesten met Satyrs en Silenen. Velen van de Maenaden sluiten zich bovendien aan bij het vaste gevolg van Dionysus 2, en trekken met hem mee tijdens de veldtocht naar India om ook daar zijn godsdienst te verspreiden.

Orpheus

Zo wordt de aandacht van de Maenaden eens getrokken door Orpheus, die drie jaar lang verwilderd door de bossen zwerft, en met geen enkele vrouw meer iets te maken hebben, na de dood van zijn geliefde Eurydice 1. Wanneer Orpheus in het bos weer eens over de mannenliefde zingt, en de vrouwen bespot, roept dit de woede op van de plaatselijke Maenaden. Heel de troep stort zich op de zanger die ze met takken en stenen net zo lang slaan tot hij sterft en zijn laatste lied geklonken heeft.

Bekende Maenaden

Naast de naam Maenaden en Bacchanten worden deze vrouwen ook wel eens omschreven als Nycteiden, en Thyiaden, dat afgeleiden zijn van de vele bijnamen van Dionysus 2. Enkele bekende Maenaden uit de Griekse mythologie zijn: Agave 3, Alcathoe, Arsippe, Coronis 3, Leucippe 5, Leuconoe 3, Autonoe 4, Ino, en Lysippe 1.

Bronnen:

©2015 Maarten Hendriksz