Namen Dieren Geografie Gebeurtenissen Sterrenbeelden Bronnen

vorige pagina

volgende pagina

Penelope 1

De mooie Penelope

Penelope 1 is de enige dochter van Icarius 1 en de Najade Periboea 4, die in Messene werd geboren. Icarius 1, die een broer van Tyndareus was, verwekt voor de geboorte van Penelope 1 nog vijf zoons bij Periboea 4 met de namen: Thoas 4, Damasippus, Imeusimus, Aletes 1 en Perileos. Als Penelope 1 de huwbare leeftijd bereikt wordt zij door haar vader, na bemiddeling van haar oom Tyndareus, als vrouw aan koning Odysseus geschonken nadat hij als vrijer van Helena was afgewezen. Zo gaat Penelope 1, die uiterst kuis en zeer verstandig was, naar het huis van haar nieuwe echtgenoot op het eiland Ithaca. Het is een gelukkig huwelijk en Penelope 1 raakt al snel zwanger van de zoon Telemachus, waar Odysseus zeer trots op is. Maar terwijl het kleine gezin uiterst gelukkig met elkaar is wordt de mooie Helena geschaakt door de Trojaan Paris, en maakt Griekenland zich op voor een oorlog onder aanvoering van koning Agamemnon uit Mycene.

Ontmaskering Odysseus

Wanneer er een delegatie van Agamemnon bij Odysseus op bezoek komt, met het verzoek om deel te nemen aan een expeditie tegen Troje, heeft Odysseus daar geen zin en wil liever bij zijn vrouw en pasgeboren zoon blijven. Om te voorkomen dat Odysseus gedwongen wordt om deel te nemen aan de strijd doet hij net of hij waanzinnig is, en begon het strand om te ploegen en zout in de voren te zaaien. Maar Palamedes ontmaskerde Odysseus door de kleine Telemachus uit de armen van Penelope 1 te rukken, en de zuigeling voor de ploeg op de grond te leggen. Vervolgens dreigt Palamedes om Telemachus met zijn zwaard te doden waarop Odysseus toegaf dat zijn waanzin gespeeld was, en toestemde om deel te nemen aan de strijd tegen Troje. Zo neemt hij afscheid van zijn vrouw en blijft Penelope 1 verdrietig en alleen achter met haar kleine zoon.

Lijdzaam wachten

Tijdens de oorlog krijgt Penelope 1 af en toe bericht van haar man terwijl ze de kleine Telemachus grootbrengt en het huishouden van Odysseus zo goed mogelijk bestiert. Lijdzaam wacht ze het resultaat van de strijd af, en bidt tot de Goden dat Odysseus de strijd zal overleven en veilig naar huis mag terugkeren. Uiteindelijk krijgt ze, na tien jaar te horen dat de oorlog is afgelopen en Odysseus de strijd heeft overleefd. Maar zes jaar later is Odysseus nog steeds niet teruggekeerd, en lijkt hij in het niets te zijn verdwenen. Hoewel Penelope 1 hoopvol gestemd blijft denken vele jongemannen van Ithaca en de naburige eilanden er anders over, en beginnen de mooie Penelope 1 het hof te maken. Als koningin zonder man was ze een begeerlijke prooi en komen er uiteindelijk meer dan honderd vrijers naar het paleis van Odysseus om Penelope 1 een huwelijksaanzoek te doen. Maar Penelope 1 weigert elk aanzoek en blijft, smachtend en treurend, hoopvol gestemd en kuis op de terugkeer van Odysseus wachten.

Het lijkkleed van Laertes

Penelope aan het weefgetouw

De vrijers beginnen echter steeds meer aan te dringen en heeft Penelope 1 de grootste moeite om hen van het lijft te houden. De jongemannen werden ook vrijpostiger en organiseerden elke dag grote feestmaaltijden in het paleis, waarbij ze grote hoeveelheden runderen en andere dieren uit de kuddes van Odysseus verorberen. Dan beloofd Penelope 1 aan de vrijers om met één van hen te trouwen zodra ze het lijkkleed van haar schoonvader, Laertes gereed heeft. Zo weeft ze drie jaar lang aan dat kleed, maar haalde elke nacht weer uit wat ze overdag geweven had. Maar in het vierde jaar, toen haar zoon twintig werd, wordt ze betrapt door haar bediende Melantho 1, die het bed deelde met de vrijer Eurymachus 1, en Penelope 1 verraadde aan de vrijers. Dan dringt de aanvoerder van de vrijers, Antinous 1, nog sterker aan en besluit Telemachus, zonder overleg met zijn moeder, om op zoek te gaan naar informatie over zijn vader om duidelijkheid te krijgen of Odysseus nog leefde of niet.

Moordplannen

De volgende dag hoort Penelope 1 over het plotselinge vertrek van haar zoon, maar verneemt ook dat de vrijers een plan beramen om Telemachus te vermoorden. Woedend besluit ze de vrijers toe te spreken en gaat naar het binnenhof van het paleis waar ze, zoals gewoonlijk, zitten te schransen, en zegt tegen Antinous 1: ‘Antinous 1, brutale samenzweerder, ook al wordt gezegd dat je de beste van alle vrijers bent met je adviezen, nu blijkt de werkelijkheid echter anders te zijn. Hoe komt je erbij om een aanslag op Telemachus te plegen en je niets aan te trekken van de geboden die Zeus heeft uitgevaardigd! Ben je vergeten hoe je vader hierheen vluchtte, omdat hij had samengewerkt met de piraten van Taphos! De bevolking wilde hem lynchen, maar Odysseus hield hen tegen en redde hem. Nu verbras je zijn vermogen, begeert zijn vrouw, en probeert ook nog eens zijn zoon te vermoorden! Wel, ik beveel je om hiermee te stoppen en ook de anderen bevel te geven om deze pogingen te staken.

Terugkeer Telemachus

Dan zegt Eurymachus 1 tegen Penelope 1, terwijl Antinous 1 beschaamd zweeg: ‘Dochter van Icarius 1, vat moed en tob niet over Telemachus. Zolang ik leef zal niemand uw zoon iets aandoen, en mocht iemand dat toch proberen dan zal zijn bloed van mijn speer druipen. Want Odysseus is in het verleden ook goed voor mij geweest, en ik verzeker je dat hij de dood niet hoeft te vrezen.’ Na deze woorden keert Penelope 1 enigszins gerustgesteld terug naar haar kamer om vol ongeduld en spanning op de terugkeer van haar zoon te wachten. Als hij enkele dagen eindelijk terugkeert slaat ze dan ook huilend haar armen om hem heen en zegt: ‘Mijn oogappel, ik dacht werkelijk dat ik je niet meer terug zou zien, toen je heimelijk met je schip was vertrokken naar Pylos, om informatie in te winnen over je vader. Maar kom, vertel me wat je hebt meegemaakt!’ Dan vertelt Telemachus over zijn reis, maar geen nieuws over zijn vader te weten is gekomen. Hij heeft tijdens de terugreis echter wel een vreemdeling ontmoet, die mogelijk nieuws had over Odysseus, en hem uitgenodigd om die avond hun gast te zijn.

Voorspelling van Theoclymenus 2

De Treurende Penelope

Opgewonden van blijdschap en nieuwsgierigheid gaat Penelope 1 snel naar haar kamer, waar ze aan Zeus offert voor de bescherming van Odysseus. Die avond ontvangt ze de vreemdeling, die zich voorstelde als de ziener Theoclymenus 2, gastvrij in haar kamer. Zodra de gelegenheid zich voordoet vraagt Penelope 1 aan haar gast wat hij weet over de terugkeer van Odysseus, en zegt Theoclymenus 2: ‘Achtenswaardige Penelope 1, let op mijn woorden, want ik zal u een duidelijke voorspelling doen. Ik zweer bij Zeus en alle andere Goden dat Odysseus al in zijn vaderland is en weet van uw ellende met de vrijers. Bovendien beraamt hij plannen om hen te straffen voor hun overmoed. Dit heb ik vernomen door de vlucht van de vogels te bestuderen.’ Zodra Penelope 1 dit hoort zegt ze: ‘O, gast, mocht dit gebeuren dan zult u snel onze gastvrijheid leren kennen, en van mij vele geschenken ontvangen.’ Zo brengen ze de avond door en gaat Penelope 1, voor het eerst sinds jaren, weer enigszins hoopvol gestemd naar bed.

Een oude zwerver

De volgende ochtend mishandelen de vrijers een oude zwerver, die bij hen kwam bedelen, tijdens de maaltijd. Als Penelope 1 dit hoort verzucht ze tegen haar oude huishoudster Eurynome 3: ‘Ach, mocht Apollo die nare vrijers toch eens met zijn beroemde boog treffen.’ Vervolgens geeft Penelope 1 opdracht aan haar zwijnenhoeder Eumaeus 1, bij wie de zwerver logeerde, om hem naar haar kamer te sturen, zodat ze aan hem kon vragen of hij wellicht iets over Odysseus had gehoord. Even later keert Eumaeus 1 terug zonder de oude zwerver en zegt tegen Penelope 1 dat de man pas na zonsondergang wil komen, omdat hij bang is dat de vrijers hem zullen mishandelen. Hoewel Penelope 1 brandt van nieuwsgierigheid begrijpt ze het besluit van de oude zwerver en beloofde hem die avond te zullen ontvangen.

Bekendmaking Penelope 1

De vrijers dringen die ochtend opnieuw bij Penelope 1 aan dat ze nu een keuze moet maken uit één van de vrijers, omdat er anders onplezierige dingen gaan gebeuren. Penelope 1 kan geen kant uit en besluit, mede uit bezorgdheid om haar zoon, om die middag de vrijers toe te spreken. Ze kleedt zich op haar mooist en gaat dan naar de binnenhof waar de vrijers zich zoals gewoonlijk wijden aan de maaltijd. Daar richt ze zich tot de vrijers, verwijt hen opnieuw dat ze haar veestapel verbrassen, maar dat ze binnenkort haar keuze bekend zal maken met wie ze in het huwelijk zal treden. Ze zal zich bij haar keuze laten leiden door de vrijer die de mooiste geschenken en runderen schenkt, in plaats van die van haar op te eten. Ze hoopt daarbij dat de vrijers zullen vertrekken naar hun eigen huizen om geschenken op te halen. Maar Antinous 1 doorzag haar list en zegt tegen de overige vrijers dat ze het paleis van Odysseus niet moeten verlaten, maar bedienen naar huis moeten sturen om de geschenken op te halen.

Ontvangst van de zwerver

Die avond ontvangt Penelope 1 de oude zwerver bij haar haard, en geeft Eurynome 3 opdracht om een stoel met een zachte vacht erop te brengen voor haar gast. Zodra de oude zwerver zit vraagt Penelope 1 naar zijn afkomst en wat hij weet over haar man Odysseus. De zwerver wil zijn afkomst niet bekend maken maar vertelde wel wat hij allemaal in zijn leven had meegemaakt. Tot slot vertelt hij tegen Penelope 1 dat hij, na afloop van de Trojaanse Oorlog, Odysseus nog op Kreta had gezien die onderweg was naar huis. Als Penelope 1 dit hoort lopen de tranen over haar gezicht en vraagt de zwerver honderduit naar haar man, en hoe hij er uitzag. Opnieuw vertelt de zwerver wat hij weet en zegt dan dat hij onlangs gehoord heeft dat Odysseus op weg is naar huis vanaf het eiland der Phaeaken. Dan zegt Penelope 1: ‘Gastvriend, laat deze voorspelling in vervulling gaan, dan zal je pas echt mijn gastvrijheid meemaken en vele geschenken ontvangen. Maar kom, het is al laat, laten we nu gaan slapen.’ Vervolgens geeft Penelope 1 opdracht aan haar dienaressen om een bed voor haar gast klaar te maken en vraagt ze Euryclia, de oude min van Odysseus, om de voeten van de oude man te wassen.

Odysseus ontdekt

Zodra Euryclia de voeten van de oude man beetpakt, en een bekend litteken op zijn enkels ziet, stopt haar hart bijna met kloppen. Dit moest Odysseus zijn, want die had precies hetzelfde litteken op zijn enkel. Verheugd wil ze Penelope 1 van haar ontdekking op de hoogte stellen, maar die werd door de Godin Athena afgeleid, en geeft Odysseus haar zachtjes sissend bevel om haar mond te houden omdat zijn terugkeer nog geheim moet blijven. Hoewel Euryclia met moeite haar mond kan houden, doet ze wat Odysseus haar vraagt, en merkte Penelope 1 niets van de ontdekking en zegt: ‘Vriend, ik wil je nog één vraag stellen. Ik heb elke nacht een droom waarin de ganzen op mijn erf voedsel van de grond pikken. Maar uit de bergen komt elke keer een Arend die alle ganzen de nek breekt, en de lijken overal verspreid in het hof achterlaat. Vervolgens gaat het dier op de nok van mijn huis zitten en zegt met menselijke stem: ‘Vat moed Penelope 1, die ganzen zijn de vrijers en ik ben je echtgenoot die zojuist is teruggekeerd’’ Dan zegt de oude zwerver tegen haar: ‘Vrouwe, deze droom kan maar op één manier uitgelegd worden. De Arend is Odysseus zelf die je heeft getoond hoe het met de vrijers zal aflopen, en geen van hen het paleis levend zal verlaten.’ Maar Penelope 1 antwoordde dat dromen onvoorspelbaar zijn en niet altijd in vervulling gaan. Vervolgens verlaat ze de kamer om te gaan slapen.

Voorstel van Penelope 1

Slapende Penelope

Die nacht slaapt Penelope 1 onrustig, droomt dat haar geliefde Odysseus naast haar in bed ligt, en wordt uitgeput wakker. Die middag komen de vrijers opnieuw naar Penelope 1 en dwingen haar om haar besluit met wie ze in het huwelijk wil treden die dag bekend te maken. Dan fluistert de Godin Athena Penelope 1 in dat ze een wedstrijd tussen de vrijers moet organiseren. Die avond gaat Penelope 1 naar de verzamelde vrijers en zegt tegen hen dat ze zal trouwen met degene die in staat is om met de oude boog van Odysseus een pijl te schieten door de ogen van twaalf achter elkaar opgestelde bijlen. Vervolgens legt ze de boog op tafel, en wagen alle vrijers een poging om een pijl door de ogen te schieten. Nadat het geen enkele vrijer is gelukt om een pijl af te schieten vraagt de oude zwerver of hij ook een poging mag ondernemen. Daarop ontstaat er enige commotie tussen de vrijers en haar zoon Telemachus, die vervolgens zijn moeder naar haar kamer stuurt om daar het vervolg van de wedstrijd af te wachten.

De vrijers gedood

Zo vertrekt Penelope 1 en valt op haar bed neer, dat ooit nog door Odysseus was gemaakt, om kreunend en treurend te wachten op degene die haar nieuwe man zou worden. Maar opnieuw snelt de godin Athena te hulp en laat de treurende vrouw in een diepe slaap vallen. Zo merkt Penelope 1 niet dat Odysseus zich bekend maakt aan de vrijers en hen stuk voor stuk, geholpen door Telemachus en enkele anderen, naar de Onderwereld helpt. De volgende ochtend wordt Penelope 1 wakker gemaakt door Euryclia die Penelope 1, struikelend over haar eigen woorden, onthulde wat er die nacht was gebeurd. ‘Wordt wakker, Penelope 1, mijn kind, om met je eigen ogen te zien waar je al die jaren naar verlangd hebt. Odysseus is na lange tijd teruggekeerd naar huis, en heeft al die brutale vrijers gedood!’ Maar Penelope 1 denkt dat ze door Euryclia voor de gek gehouden wordt, en verwijt de oude min niet zulke idiote verhalen op de vroege ochtend te vertellen.

Twijfelende Penelope 1

Maar Euryclia geeft niet op en begint te vertellen hoe Telemachus, sinds zijn terugkeer, al die tijd geweten heeft dat Odysseus in het geheim was teruggekeerd, en ze samen een plan hadden gemaakt om alle vrijers te doden. Uiteindelijk begint er enig geloof bij Penelope 1 door te dringen en gaat ze naar beneden om de dode vrijers te zien, en de man die hen doodde. Onderweg vraagt ze zich af of die oude man werkelijk Odysseus was, en niet een of andere bedrieger die met haar wilde trouwen. Zodra ze beneden komt gaat ze zwijgend tegenover Odysseus zitten, in de gloed van de haard, en kijkt hem zwijgend en onderzoekend aan. Als Telemachus vervolgens opgewonden reageert waarom ze Odysseus zo koeltjes ontvangt zegt ze tegen haar zoon: ‘Mijn kind, ik zit bij te komen van de verbazing, en kan geen woord uitbrengen of iets vragen. Maar als dit werkelijk Odysseus is, dan zullen we elkaar snel beter leren kennen. Wij hebben namelijk tekens, die alleen wij samen kennen.

Hereniging

Hereniging van Penelope en Odysseus

Dan begint Odysseus te glimlachen en zegt tegen zijn zoon: ‘Gun je moeder even rust mijn zoon, en laat haar mij testen om te onderzoeken of ik werkelijk haar man ben.’ Vervolgens geeft Penelope 1 opdracht aan Euryclia om het bed, dat ooit door Odysseus was gemaakt, buiten de slaapkamer neer te zetten en dat te bedekken met glanzende vachten. Opnieuw glimlacht Odysseus en zegt tegen Penelope 1: ‘Dat is een lastig karwei voor haar. Geen sterveling, hoe sterk ook, kan dat bed verplaatsen. Want toen ik het huis bouwde groeide er een olijfboom met een stam als een zuil. Daaromheen bouwde ik ons slaapvertrek, hakte de boom iets boven de grond om. Van de tronk maakte ik ons bed, waarvan de wortels nog steeds in de aarde steken. En alleen ik en mijn vrouw kennen dit geheim.’ Dan weet Penelope 1 dat het werkelijk Odysseus is en valt hem na al die jaren wachten van vreugde lachend en huilend tegelijk in de armen. Snikkend zegt ze tegen hem: ‘Wees niet boos op me, Odysseus, want na al die jaren dat ik op je wachtte, moest ik zeker weten dat je geen bedrieger was, omdat er vele mannen dongen naar mijn hand.

Opnieuw zwanger

Dan gaan de twee naar de slaapkamer, met het bewuste bed, om na twintig jaar gedwongen scheiding eindelijk weer eens samen van elkaar te kunnen genieten. Enige tijd later raakt Penelope 1 binnen de kortste keren tweemaal zwanger, en baart Odysseus de zoons Acusilaus en Poliporthes. Terwijl Penelope 1 zwanger is van haar derde zoon gaat Odysseus naar Thesprotië om een offer te brengen aan Poseidon, en de God te smeken zijn wraak jegens hem te laten varen. Ook deze keer blijft Odysseus jaren weg, en begint Penelope 1 zich opnieuw af te vragen of hij wel terug zal komen. Uiteindelijk keert Odysseus toch terug, na enkele jaren koning in Thesprotië te zijn geweest, en slijt hij zijn laatste jaren thuis.

Ontrouw Odysseus

Zo’n tien jaar na zijn tweede terugkeer krijgt Penelope 1, terwijl Odysseus afwezig was, bezoek van de jongeman Euryalus 7 uit Thesprotië. Die vertelde haar dat hij de zoon van Odysseus was, en door zijn moeder Evippe 4 naar zijn vader was gestuurd. Woedend over de ontrouw van haar man vertelt Penelope 1 de volgende dag tegen Odysseus dat hun gast was betrokken in een complot tegen hem. Hierop ontsteekt Odysseus, zonder dat hij besefte dat het zijn zoon was, in woede tegen de jongeman en doodde hem.

Dood Odysseus

Kort daarna werd Ithaca geplaagd door een onbekende man, die de velden teisterde en het vee van Odysseus roofde. Daarop gaat Odysseus, samen met Telemachus, op de rover af maar werd hij, tijdens de worsteling die volgde, door de onbekende man gedood en stierf. Later bleek dit Telegonus 3 te zijn geweest, de zoon van Odysseus bij de tovenares Circe, en sluit Telemachus vrede met zijn halfbroer. Dan besluit Telegonus 3 om het dode lichaam van Odysseus, samen met Telemachus en Penelope 1, mee te nemen naar zijn moeder Circe op het eiland Aeaea. Daar aangekomen trouwt Telegonus 3 met Penelope 1 en krijgen ze nog een zoon Italus. Na de dood van Penelope 1 stuurt Circe Penelope 1 en Telegonus 3 naar het eiland der Gelukzaligen om samen onder de schimmen voort te leven.

Alternatieve versies

Volgens een alternatieve versie van enkele schrijvers was Penelope 1 wel degelijk ontrouw tijdens de afwezigheid van Odysseus, en deelde ze het bed met de vrijer Antinous 1. Dit werd door Odysseus bij zijn terugkeer ontdekt en stuurt hij Penelope 1 terug naar haar vader Icarius 1. Toen ze echter in de plaats Mantinea in Arcadië aankwam liep ze Boodschappergod Hermes tegen het lijf. Die stond onmiddellijk in vuur en vlam voor de nog steeds mooie Penelope 1 en deelde het bed met haar. Negen maanden later beviel Penelope 1 van een zoon, de Natuurgod Pan. Maar volgens de meeste mythen was dit een andere Penelope 2. Volgens weer een andere schrijver stuurde Odysseus zijn vrouw niet weg, maar doodde hij Penelope 1 vanwege de ontrouw met de vrijer Amphinomus 1.

Stamboom:

Icarius 1 Periboea 4 Laertes Anticlea
Penelope 1 Odysseus
Telemachus, Poliporthes, Acusilaus

Icarius 1 Periboea 4 Odysseus Circe / Calypso 2
Penelope 1 Telegonus 3
Italus

Bronnen:

©2015 Maarten Hendriksz