Namen Dieren Geografie Gebeurtenissen Sterrenbeelden Bronnen

vorige pagina

volgende pagina

Tiresias

Athena slaat Tiresias met blindheid

Tiresias is één van de beroemdste zieners uit de Griekse Mythologie. Hij zou meer dan zeven generaties der mensen overleven, en uit het geslacht van Udaeus stammen, één van de Sparten. Hij leefde in de tijd van Cadmus tot en met de periode van de Epigonen, en werd beroemd in heel de wereld door zijn gave de toekomst te voorspellen aan de hand van de geluiden van vogels die door de lucht vlogen. Uiteindelijk het leven moe zou hij bij zijn dood gezegd hebben: ‘Vader Zeus, ik wilde dat u mij een kortere levensspanne had geschonken, en een wijsheid van geest zoals sterfelijke mensen die bezitten! Maar u gunde mij dit zelfs niet voor een klein beetje, en veroordeelde me tot een lange levensspanne, om gedurende zeven generaties van het sterfelijke ras te leven.

Blindheid

Tiresias werd in Boeotië geboren als zoon van Everes 3 en de Nimf Chariclo 1. Op een warme dag zwerft de nog jonge Tiresias door de heuvels, en gaat naar de Bron van het Paard op de Helicon om iets te drinken vanwege de middaghitte. Maar op dat moment neemt Athena, samen met Chariclo 1, een bad in het water en ziet Tiresias onbedoeld het naakte lichaam van de Godin. Uiteraard werd Athena boos en zegt: ‘Welke God, O zoon van Everes 3, leidde u op deze weg? Vanaf nu zult u nooit meer kunnen zien!’ Nog voor ze uitgesproken was bedekt ze met haar handen het gezicht van Tiresias, en daalde de duisternis over zijn ogen. Dan roept Chariclo 1, die hevig geschrokken was: ‘Wat heeft u gedaan met mijn zoon, Athena? Is dit de vriendschap van een Godin, door het gezichtsvermogen van mijn zoon weg te nemen! Dom kind! Je hebt de borsten en het lichaam van Athena gezien, maar de zon zal je nooit meer zien. O ongelukkige ik! Zo jammert de Nimflange tijd hevig, en voert dan Tiresias aan de hand weg naar huis.

Genade van Athena

Maar Athena kreeg medelijden met Chariclo 1 en sprak: ‘Neem uw woedende woorden terug, want ik was het niet die uw kind blind maakte. Ik schep er geen plezier in om de ogen van kinderen te grijpen. Maar de wetten van Zeus zijn duidelijk: Ongeacht wie de Onsterfelijken zal zien, wanneer die godheid dat zelf niet verkiest, zal een zware prijs moeten betalen. Maar de daad is voltrokken en kan niet ongedaan worden gemaakt. Hoewel vele anderen, die hetzelfde hebben gedaan, dit met hun leven moesten bekopen zal uw zoon leven. Vanwege onze vriendschap zal ik hem een ziener maken die beter is dan alle anderen. Aan de hand van de geluiden van vogels die door de lucht vliegen zal hij vele orakels uitspreken. Ik zal hem ook een staf geven die zijn voeten zullen leiden wanneer dat nodig is, en hem een lang leven schenken. En wanneer hij sterft zal hij, en slechts hij alleen, tussen de doden verblijven en zijn verstand behouden.’ Zo sprak Athena en deed wat ze gezegd had.

Alternatieve versie

Volgens andere mythen werd Tiresias blind vanwege het volgende. Toen hij in zijn jeugd eens op de berg Cyllene rondzwierf zag Tiresias plotseling twee parende slangen. Snel geeft hij met zijn staf een harde stoot naar de dieren, en doodde het vrouwtje. Door een vreemde speling van het lot veranderde Tiresias hierdoor van een man in een vrouw. Zo gaat hij vele jaren als vrouw door het leven maar keert acht jaar later terug op dezelfde plek. Ook nu zijn daar weer twee slangen aan het paren en zegt Tiresias: ‘Als één slag van mijn staf jullie mij in een vrouw kunnen veranderen, dan sla ik nog maar een keer om mij weer in het tegendeel te veranderen!’ Opnieuw haalt hij uit met zijn staf, doodde ditmaal het mannetje, en kreeg hierdoor zijn mannenlichaam terug.

Oordeel Tiresias

Tiresias en de slangen

Kort daarna wordt Tiresias op de Olympus ontboden door Zeus en Hera, die een verschil van mening hebben over wie er het meeste plezier beleeft aan seks, de man of de vrouw. Omdat Tiresias zowel man als vrouw is geweest vragen ze hem om een uitspraak over het onderwerp te doen. Dan zegt Tiresias: ‘Als seksueel genot uit tien delen bestaat, dan geniet de man slechts één deel. Maar de vrouw geniet ten volle van alle tien'. Na deze uitspraak werd de kuise Hera woedend, en sloeg Tiresias met de rug van haar hand het licht uit zijn ogen. Maar Zeus, die de daad van zijn vrouw niet kon herroepen, schonk hem de gave om in de toekomst te zien, door de geluiden van de vogels te bestuderen en verzachtte zo de straf van Hera. Hij schonk Tiresias bovendien een levensduur die zevenmaal langer was dan gewone stervelingen.

Voorspellingen

De eerste die de waarheid van zijn voorspellingen ontdekte was de Waternimf Liriope, nadat ze het bed had gedeeld met Riviergod Cephisus 1. Toen ze aan Tiresias vroeg of haar kind, Narcissus, een hoge leeftijd zou bereiken, antwoordde hij: ‘Zolang hij zichzelf niet kent, zal hem een lang leven beschoren zijn.’ Deze uitspraak bleek lange tijd onbegrepen, totdat Narcissus zichzelf zag in het wateroppervlak van een bron en wegkwijnde. Zodra deze voorspelling van Tiresias bekend werd groeide zijn roem in alle Griekse steden, en trok hij van stad naar stad om zijn feilloze voorspellingen aan de mensen te doen. Hij voorspelt Pentheus 1 in Thebe ook de komst van de nieuwe God Dionysus 2. Maar die lacht hem vierkant in zijn gezicht uit, waarna Tiresias zegt: ‘Wat zou u zelf gelukkig zijn als ook uw zicht verduisterd was, en de Dionysusfeesten niet kon zien! De dag zal immers komen waarop de nieuwe God, de zoon van Semele, zich hier vertoont. Als u hem niet wilt vereren zult u uiteengescheurd worden in duizend stukken door uw moeder en zusters, en heel dit bos met bloed besmeuren. Zo zal het gaan, want u zult die God nooit eerbiedigen, en des te meer klagen dat mijn blindheid dit al te goed gezien heeft.’ Maar bij de laatste zin heeft Pentheus 1 hem al weggejaagd.

Ziener in Thebe

Deze laatste voorspelling bleek maar al te zeer op waarheid te berusten, waarna Tiresias als officiële ziener van Thebe werd aangesteld. Daar doet hij vele generaties zijn werk, en onthulde aan Amphitryon dat Zeus de nacht ervoor met zijn vrouw Alcmene had geslapen, toen Amphitryon kwam vragen waarom, na lange afwezigheid, Semele niet blij was hem weer te zien. Bij een onbekende vrouw verwekt Tiresias in Thbe zijn enige kind, de dochter Manto 1, die net als hij tot een uitstekende zieneres uitgroeide en later haar vader zelfs zou overtreffen. Jaren later onthult Tiresias aan koning Oedipus, terwijl Thebe werd geteisterd door misoogsten en droogte, dat dit werd veroorzaakt omdat Oedipus met zijn eigen moeder het bed deelde. Als vervolgens blijkt dat Tiresias opnieuw feilloos de waarheid had onthuld steekt Oedipus zich de ogen uit en verlaat Thebe.

Zeven tegen Thebe

Maar daarmee is alle rampspoed voor Thebe nog niet voorbij. Zo voorspelt Tiresias aan Creon 1 en Eteocles 1, de zoon van Oedipus die de nieuwe koning van Thebe was geworden en zijn broer Polynices uit de stad had gejaagd, dat een nieuwe rampspoed de stad bedreigt. Er zal een oorlog met Argos komen, die een zeer bloedig verloop zal kennen, waardoor de stad vernietigd zal worden. Hij voorspelt Creon 1 tevens dat de stad alleen gered kan worden als Menoeceus 2, de zoon van Creon 1, zich voor de stad opoffert door zich van de muur te storten. In de verschillende tragediën van zowel Sophocles en Euripides worden deze dramatische gebeurtenissen op uiteenlopende wijze aangrijpend beschreven, maar kennen allen dezelfde afloop. Dankzij het offer van Menoeceus 2 overwinnen de Thebanen de oorlog en wordt het leger uit Argos, dat werd geleid door zeven aanvoerders verslagen.

Epigonen

Tiresias in de Onderwereld

Maar tien jaar later komen de zoons van de gestorven aanvoerders, de Epigonen, opnieuw met een groot leger naar Thebe, om de dood van hun vaders te wreken. Ditmaal is het verloop van de strijd volkomen anders en vluchten de Thebanen, na de eerste dag strijd, massaal de stad in. Dan verklaart Tiresias dat ze, om hun leven te redden, een heraut naar de Epigonen moeten sturen om een overeenkomst af te sluiten en zelf onmiddellijk de stad verlaten. Vanwege de feilloosheid van zijn voorspellingen doen de Thebanen wat Tiresias hen verteld had en verlaten ’s nachts stilletjes de stad. Ook Tiresias gaat met hen mee en sterft, na een uitzonderlijk lang leven, die nacht bij de bron van Tilphissa nadat hij daar wat water van had gedronken. Daar begraven de Thebanen hun ziener en betoonden hem dezelfde eerbied die ze aan de Goden toonden.

In de onderwereld

Zoals Zeus beloofd had behield Tiresias zijn verstand toen hij afdaalde in de Onderwereld, en was daar de enige menselijke geest die heden en verleden kende. Zo voorspelde hij aan Odysseus, toen die afdaalde in de Onderwereld tijdens zijn zwerftocht na de Trojaanse oorlog, hoe hij alle gevaren op zijn reis te lijf moest gaan om veilig thuis te komen op Ithaca. Hij onthulde Odysseus bovendien dat hij werd gedwarsboomd door Poseidon, en er alles aan moest doen om de Zeegod weer te verzoenen.

Stamboom:

Everes 3 Chariclo 1 - -
Tiresias -
Manto 1

Bronnen:

©2016 Maarten Hendriksz